Si të jesh një prind i mirë
Edukimi i fëmijës shpesh ndikohet nga ajo që prindërit e quajnë të drejtë, të dëshirueshme ose të rëndësishme. Gjatë këtij procesi, mund të ndodhë që dëshirat dhe pritshmëritë e tyre të marrin përparësi ndaj ndjenjave, nevojave, aftësive dhe mundësive të fëmijës. Prandaj, për të kuptuar mënyrën tonë të prindërimit, duhet të fillojmë me disa pyetje të thjeshta, por të rëndësishme: a e pranojmë fëmijën me të gjitha veçoritë e tij, a e lejojmë të shprehë personalitetin e vet dhe a i dallojmë çastet kur kërkojmë tepër prej tij, reagojmë me shumë ashpërsi, bëjmë lëshime pa nevojë apo ndryshojmë rregullat? Përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve tregojnë çfarë marrëdhënieje po ndërtojmë me fëmijën dhe sa të gatshëm jemi ta përshtatim mënyrën tonë të edukimit me nevojat e tij reale.
Përmbajtja e artikullit
Afërsia emocionale si themel i prindërimit
Atmosfera në të cilën rritet fëmija ndikon fuqishëm në zhvillimin e tij. Një vend të veçantë zënë ngrohtësia e marrëdhënieve familjare, ndjenja se është i pranuar dhe mënyra si prindërit e fëmijët ia shprehin ndjenjat njëri-tjetrit. Kjo lidhje emocionale nuk përcakton vetëm se si ndihet fëmija në familjen e vet. Ajo formon edhe mënyrën si ai i kupton marrëdhëniet mes njerëzve, ndërsa përvojat e fëmijërisë mund të ndikojnë në mënyrën si do t'i edukojë fëmijët e vet më vonë, kur të bëhet prind. Megjithatë, cilësia e marrëdhënies mes prindit dhe fëmijës nuk është vetëm rezultat i cilësive dhe veprimeve të prindit. Fëmija merr pjesë aktivisht në këtë marrëdhënie që nga lindja. Temperamenti, mënyra e reagimit dhe nevojat e tij individuale ndikojnë gjithashtu në sjelljen e të rriturve, ndaj marrëdhënia me secilin fëmijë zhvillohet në mënyrën e vet.
Pse e njëjta mënyrë edukimi nuk i përshtatet çdo fëmije?
Prindërit me dy ose më shumë fëmijë shpesh habiten se sa të ndryshme mund të jenë përvojat e tyre. Një fëmijë mund të rritet pa vështirësi të mëdha në përditshmëri, ndërsa një tjetër kërkon shumë më tepër vëmendje, përshtatje dhe durim. Një mënyrë veprimi që ka dhënë rezultate të shkëlqyera me njërin fëmijë mund të mos ketë aspak efekt te tjetri, madje mund të shkaktojë reagimin e kundërt. Dallime të tilla nuk janë të pazakonta. Që në moshë shumë të hershme, fëmijët ndryshojnë nga njëri-tjetri për shumë veçori, disa prej të cilave janë kryesisht të lindura dhe nuk mund të ndryshohen rrënjësisht përmes edukimit. Temperamenti, veçoritë fizike, gjinia, gjendja shëndetësore dhe aftësia për t'u përshtatur janë vetëm disa nga faktorët që ndikojnë në sjelljen e tyre, por edhe në mënyrën si prindërit sillen me ta. Disa foshnja kanë një ritëm relativisht të parashikueshëm gjumi dhe ushqyerjeje, janë përgjithësisht në humor të mirë, të shëndetshme dhe përshtaten lehtë me kujdesin e përditshëm. Prindërit e kanë më të lehtë t'i dallojnë dhe t'i plotësojnë nevojat e tyre. Nga ana tjetër, ka foshnja që qajnë shpesh, irritohen lehtë dhe kanë ritmin e tyre të ushqyerjes e të gjumit, të cilin prindërit e kanë të vështirë ta ndjekin. Sjellja e tyre mund të duket e paparashikueshme dhe përpjekjet për të vendosur një rutinë të qëndrueshme nuk japin gjithmonë rezultatet e pritshme. Për nënën, një përditshmëri e tillë mund të bëhet shumë rraskapitëse. Lodhja dhe tensioni i vazhdueshëm ndonjëherë shndërrohen në zhgënjim dhe vënie në dyshim të aftësive të veta. Kur kësaj i shtohet mungesa e mirëkuptimit nga të tjerët, veçanërisht vërejtjet për të qarën e fëmijës, dyshimet për aftësinë e saj si prind mund të bëhen edhe më të forta. Megjithatë, fakti që një fëmijë kërkon më shumë vëmendje dhe durim se një tjetër nuk do të thotë vetvetiu se prindërit po e edukojnë më keq. Dallimet individuale mes fëmijëve janë një pjesë e rëndësishme e të kuptuarit të sjelljes së tyre.
Fëmija nuk ka nevojë për një prind të përsosur
Nuk ka një recetë të vetme për prindërim të përsosur dhe fëmija nuk ka nevojë për një të rritur që nuk gabon kurrë. Shumë më e rëndësishme është të ketë pranë një prind që e do, e kupton dhe e udhëzon, por që njëkohësisht merr përgjegjësinë për vendimet që fëmija ende nuk është në gjendje t'i marrë vetë. Roli i prindit përfshin udhëheqjen, vendosjen e kufijve dhe kujdesin për mirëqenien e fëmijës, ndërkohë që fëmija mëson gradualisht të marrë përgjegjësi për detyrat që është në gjendje të përballojë. Çdo prind ka të drejtë të ketë bindjet e veta për jetën dhe mënyrën e vet të edukimit. Megjithatë, durimi dhe qëndrueshmëria i japin kësaj mënyre edukimi stabilitetin tek i cili fëmija mund të mbështetet. Kur përmes marrëdhënies së përditshme fiton besim te prindi, fëmija e ka më të lehtë të zhvillojë siguri te vetja dhe tek aftësitë e veta. Nga këto përvoja formohet gradualisht edhe besimi te njerëzit e tjerë, që përbën një bazë të rëndësishme për t'u zhvilluar më vonë në një person të pjekur dhe të përgjegjshëm. Teksti burimor e përmend rritjen e fëmijës pa vështirësi të rëndësishme zhvillimore si një nga treguesit e prindërimit të suksesshëm. Megjithatë, një vlerësim i tillë nuk e zëvendëson të kuptuarit e vetë marrëdhënies mes prindit dhe fëmijës.
Ta pranosh fëmijën do të thotë ta njohësh ashtu siç është
Dashuria prindërore nuk shfaqet vetëm përmes kujdesit për nevojat e përditshme. Ajo shprehet edhe në aftësinë për ta pranuar fëmijën si një person më vete, me veçori që mund të mos përputhen me dëshirat dhe pritshmëritë tona. Nëse fëmija është i gjallë, nuk është realiste të presim vazhdimisht që të jetë i qetë dhe i tërhequr. Po kështu, nga një fëmijë i kujdesshëm dhe më i druajtur nuk duhet të kërkojmë që në çdo situatë të jetë i hapur, i shpejtë dhe i gatshëm të reagojë menjëherë. Pranimi nënkupton respektimin e natyrës së tij, jo përpjekjen e pandërprerë për ta përshtatur atë me një përfytyrim të krijuar paraprakisht për fëmijën ideal.
Kur fëmija nuk e ndien dashurinë e prindërve
Mungesa e interesimit emocional mund të marrë forma të ndryshme, nga ftohtësia dhe indiferenca deri te mospëlqimi i theksuar ndaj fëmijës. Fëmija e përballon me vështirësi mungesën e dashurisë prindërore. Rëndësi nuk ka vetëm ajo që ndiejnë prindërit, por edhe sa arrin fëmija ta dallojë dhe ta përjetojë dashurinë e tyre. Prindërit mund ta duan sinqerisht fëmijën e tyre, por, të mbingarkuar nga puna, shqetësimet apo probleme të tjera, mund të mos arrijnë ta tregojnë mjaftueshëm këtë dashuri. Edhe pse kujdesen çdo ditë për nevojat e tij, vëmendja e tyre mund të jetë vazhdimisht e përqendruar te detyrime të tjera. Fëmija atëherë mund të ndiejë se prindërit janë fizikisht të pranishëm, por emocionalisht të largët. Ai vëren se mendimet e tyre janë diku tjetër dhe mund të arrijë në përfundimin se ajo që i ndodh, që ndien ose që dëshiron të ndajë me ta nuk është aq e rëndësishme sa të ngjallë interesimin e tyre. Kjo ndjesi se prindërit nuk janë të arritshëm emocionalisht mund të jetë e dhimbshme, edhe kur dashuria e tyre ekziston vërtet.
Ndarja nga prindërit dhe ndjenja e refuzimit
Disa prindër bëjnë shumë përpjekje për t'i siguruar fëmijës një jetë të rehatshme, por pjesën më të madhe të kujdesit të drejtpërdrejtë ua lënë personave të tjerë. Fëmija mund t'i kalojë ditët me personat që kujdesen për të, ndërsa fundjavat dhe pushimet vjetore te të afërmit. Në disa familje ndodh që fëmija të jetojë për vite me gjyshërit, edhe kur nuk ka ndonjë nevojë të domosdoshme për këtë. Teksti burimor tërheq veçanërisht vëmendjen te ndarja e zgjatur gjatë viteve të para të jetës, duke e lidhur me vështirësi të mundshme në krijimin e afërsisë emocionale dhe të besimit më vonë. Sipas këtij përshkrimi, pas kthimit te prindërit, fëmija mund ta ketë të vështirë të krijojë me ta marrëdhënien për të cilën ka nevojë, sepse ndarjen e mëparshme e ka përjetuar si refuzim. Fëmija gjithashtu mund të fillojë të besojë se është vetë përgjegjës për mungesën e vëmendjes prindërore. Në vend që të kuptojë rrethanat që çuan në ndarje, ai mund të arrijë në përfundimin se nuk është mjaftueshëm i mirë, i zgjuar, i bindur, i suksesshëm apo i bukur për të merituar dashuri. Bindje të tilla mund t'ia cenojnë vetëbesimin dhe përfytyrimin që krijon për aftësitë e veta. Duke u ndier i pasigurt, fëmija mund të fillojë të kërkojë mënyra për të tërhequr vëmendjen e prindërve dhe për të fituar përzemërsinë e tyre. Ndonjëherë kjo shfaqet përmes shpërthimeve të forta të zemërimit, sjelljes agresive, refuzimit për të ngrënë ose refuzimit për të folur. Në përshkrimin burimor thuhet se, kur këto përpjekje nuk sjellin afërsinë e dëshiruar, reagimet mund të bëhen edhe më të theksuara, deri në agresivitet të fortë ose, përkundrazi, në mbyllje në vetvete dhe izolim shoqëror. Këto pasoja nuk duhen parë si rezultate të pashmangshme të çdo ndarjeje. Bëhet fjalë për modele të mundshme të përshkruara në materialin burimor; sa gjerësisht vlejnë ato duhet të vlerësohet nga specialistët.
Pse një prind ndonjëherë e ka të vështirë ta pranojë fëmijën e vet?
Arsyet e refuzimit emocional të fëmijës mund të jenë të ndërlikuara dhe prindërit shpesh nuk janë plotësisht të vetëdijshëm për atë që ndikon në sjelljen e tyre. Një nga arsyet e mundshme lidhet me fëmijërinë e vetë prindit. Një prind që nuk është ndier mjaftueshëm i pranuar mund të përsërisë në mënyrë të pavetëdijshme modelet e sjelljes së prindërve të vet. Ndonjëherë ndjenjat e pazgjidhura të zemërimit dhe armiqësisë ndaj prindërve të vet gjejnë shprehje në marrëdhënien me fëmijën. Në raste të tjera, i rrituri dallon te fëmija veçori që i konsideron mangësi të vetat dhe zhvillon një ndjenjë mospëlqimi ndaj tyre. Një formë veçanërisht e rëndë e kësaj sjelljeje shfaqet kur një prind përpiqet ta lëndojë prindin tjetër përmes fëmijës. Veprime të tilla mund të shfaqen gjatë ndarjes ose divorcit, kur konfliktet e pazgjidhura mes të rriturve fillojnë të ndikojnë në marrëdhënien e tyre me fëmijën. E përbashkëta e këtyre shembujve është mundësia që fëmija të mbartë pasojat emocionale të përvojave, ndjenjave dhe konflikteve që në të vërtetë u përkasin të rriturve.
Paqëndrueshmëria në edukim: kur rregullat ndryshojnë sipas humorit të prindit
Fëmija i kupton më lehtë kufijtë kur reagimet e prindërve kanë njëfarë qëndrueshmërie. Përkundrazi, rregullat që ndryshojnë vazhdimisht mund të krijojnë pasiguri dhe hutim. Paqëndrueshmëria në edukim mund të shfaqet veçanërisht kur prindërit janë të mbingarkuar me detyrimet e përditshme, të rraskapitur ose nuk kanë mjaftueshëm kohë e durim. Një nënë që është vazhdimisht e lodhur mund ta ndëshkojë fëmijën në një çast për një sjellje ndaj së cilës zakonisht nuk reagon, ndërsa të nesërmen të lejojë pikërisht atë që më parë e ndalonte. Ndonjëherë arsyeja e këtij lëshimi është thjesht nevoja për të marrë frymë ose për të mbaruar një punë pa ndërprerje. Një situatë e ngjashme mund të lindë edhe me baballarët që, për shkak të punës, kalojnë pak kohë me fëmijët. Duke dashur të shmangin konfliktet gjatë çasteve së bashku, u lejojnë pothuajse gjithçka, derisa sjellja e fëmijës fillon t'i acarojë. Atëherë edhe një shkak i vogël mund të çojë në një ndëshkim të papritur dhe tepër të ashpër. Fëmija e ka të vështirë të kuptojë pse e njëjta gjë herë lejohet e herë ndëshkohet. Gradualisht humbet sigurinë se i ka kuptuar rregullat, por edhe besimin se reagimet e prindërve janë të parashikueshme. Ky hutim mund të shoqërohet me frikë dhe me dyshimin nëse dashuria e prindërve është vërtet e qëndrueshme. Teksti burimor përshkruan mundësinë që fëmija të mbrohet nga këto ndjenja përmes problemeve të ndryshme të sjelljes dhe reagimeve që aty quhen neurotike.
Prindërit kanë të drejtë të gabojnë, por edhe përgjegjësi t'i pranojnë gabimet
Asnjë prind nuk mund të veprojë gjithmonë me qëndrueshmëri të plotë. Një padrejtësi e herëpashershme, një vendim i gabuar apo një reagim nën ndikimin e lodhjes janë pjesë e jetës reale familjare. Gatishmëria e prindit për ta pranuar gabimin e vet mund të ndryshojë mënyrën si fëmija e përjeton një situatë të tillë. Fëmija mund ta kuptojë se prindi ka gabuar ose ka qenë i paqëndrueshëm, veçanërisht kur i rrituri e merr hapur përgjegjësinë, në vend që ta fajësojë fëmijën për veprimin e vet. Kështu krijohet mundësia që një gabim i herëpashershëm të mos e cenojë besimin që ndërtohet përmes marrëdhënies.
Kur nëna dhe babai kanë rregulla të ndryshme
Paqëndrueshmëria nuk shfaqet vetëm në veprimet e njërit prind. Ajo mund të burojë edhe nga mospajtimi mes nënës dhe babait për mënyrën si duhet edukuar fëmija. Qëndrimet e ndryshme të prindërve nuk janë domosdoshmërisht vështirësia më e madhe në vetvete. Fëmija mund të përshtatet me faktin që prindërit nuk kanë krejt të njëjtën qasje, veçanërisht nëse ata i pranojnë dhe i respektojnë dallimet mes tyre. Problem shumë më të madh mund të përbëjnë konfliktet që lindin nga mospajtimet për edukimin. Nëse njëri prind ndalon diçka dhe tjetri e lejon menjëherë, është e kuptueshme që fëmija t'i drejtohet më shpesh atij që bën më shumë lëshime. Megjithatë, kjo situatë nuk i sjell vetëm përparësi prindit më të butë. Sipas shpjegimit burimor, fëmija njëkohësisht mund ta humbasë besimin tek të dy, sepse vendimet e tyre nuk i duken më të besueshme. Prandaj, nuk është e domosdoshme që prindërit të mendojnë krejt njësoj. Shumë më e rëndësishme është që mospajtimet mes tyre të mos bëhen burim konfliktesh të vazhdueshme dhe pasigurie për fëmijën.
Pritshmëritë jorealiste: kur jeta e fëmijës bëhet plani i prindit
Disa prindër e përfytyrojnë të ardhmen e fëmijës shumë kohë përpara se ai të ketë mundësinë të tregojë interesat dhe aftësitë e veta. Presin që ai të ketë sukses në gjithçka, të arrijë rezultatet më të mira dhe të zhvillohet sipas një plani të menduar paraprakisht, që nuk lë mjaftueshëm hapësirë për nevojat e tij individuale. Një marrëdhënie e tillë shpesh përfshin udhëzime, këshilla dhe kërkesa të pandërprera. Kundërshtimi i fëmijës nuk pranohet dhe mospërmbushja e pritshmërive mund të shoqërohet me ndëshkim. Prindi cakton orarin e pothuajse çdo veprimtarie: kur do të hajë, do të flejë e do të luajë fëmija, çfarë do të veshë dhe me kë do të shoqërohet. Vëmendje e veçantë i kushtohet rregullit, pastërtisë dhe gatishmërisë për të zbatuar çdo udhëzim pa hezitim. Nga fëmija pritet mbi të gjitha bindje. Dëshirat dhe mundësitë e tij të çastit shpesh mbeten në plan të dytë, ndërsa suksesi matet me atë se sa mirë i ndjek ai planet e prindërve. Fëmijë të tillë ndonjëherë fillojnë shumë herët të mësojnë gjuhë të huaja, të ndjekin mësime muzike, baleti apo veprimtari të tjera të organizuara. Megjithatë, numri i veprimtarive në vetvete nuk e përcakton cilësinë e zhvillimit të tyre. Problemi lind kur kërkesat bëhen më të mëdha se ajo që fëmija mund të përballojë.
Pasojat e presionit të vazhdueshëm për të qenë më i miri
Një fëmijë që duhet të arrijë vazhdimisht rezultate të larta mund të fillojë ta përjetojë çdo dështim si zhgënjim për prindërit. Nëse pritshmëritë i tejkalojnë mundësitë e tij reale, lind zhgënjimi ngaqë nuk arrin të përmbushë atë që i kërkohet. Nga kjo përvojë mund të lindë ndjenja se nuk është mjaftueshëm i aftë dhe, më vonë, edhe ndjenja e fajit. Presioni për të qenë i përsosur në gjithçka lë pak hapësirë për të mësuar natyrshëm përmes përpjekjeve, gabimeve dhe zotërimit gradual të aftësive të reja. Teksti burimor thekson gjithashtu se planet e prindërve, të mbështetura në kërkesa kaq të larta, shpesh nuk realizohen. Pavarësisht përpjekjeve dhe kontrollit të vazhdueshëm, e ardhmja e fëmijës mund të mos përputhet me pritshmëritë e krijuara paraprakisht.
Prindërit që kritikojnë vazhdimisht
Ka prindër që pothuajse kurrë nuk tregojnë kënaqësi për atë që bën fëmija. Edhe kur janë të kënaqur me sjelljen ose arritjen e tij, përmbahen nga lavdërimi sepse druhen se vlerësimi mund ta llastojë fëmijën ose ta bëjë të mos përpiqet më. Në vend të inkurajimit, një marrëdhënie e tillë karakterizohet nga vërejtje, qortime dhe kritika të shpeshta. Fëmija krahasohet me bashkëmoshatarë që gjoja janë më të zgjuar, më të suksesshëm ose më të mirë dhe ndonjëherë përballet edhe me tallje ose përqeshje. Përballja e vazhdueshme me mangësitë e tij të supozuara mund t'ia cenojë gradualisht vetëbesimin. Në vend që të zhvillojë siguri tek aftësitë e veta, ai fillon të dyshojë në vlerën e vet. Në krahasim me të tjerët, mund të ndihet më pak i aftë dhe më pak i suksesshëm, një përjetim që shpesh shoqërohet me pakënaqësi ndaj vetes. Kur fëmija rrallë merr vlerësim për përpjekjet dhe për atë që ka bërë mirë, kritika mund të bëhet mënyra përmes së cilës ai fillon ta shohë dhe ta vlerësojë veten.
Mbrojtja e tepruar: kur kujdesi fillon të kufizojë pavarësinë
Në muajt dhe vitet e para të jetës, fëmija varet në masë të madhe nga të rriturit. Gatishmëria e prindit për ta mbrojtur, për ta ndihmuar dhe për t'ia plotësuar nevojat është atëherë një pjesë e domosdoshme e kujdesit për të. Megjithatë, teksa fëmija rritet, ndryshojnë edhe mundësitë e tij. Gradualisht dëshiron të provojë gjithnjë e më shumë gjëra vetë dhe ndihma e prindit duhet t'i përshtatet këtij zhvillimi. Problemi lind kur prindi vazhdon të sillet sikur fëmija është krejt i pafuqishëm, edhe pse ai është tashmë i gatshëm të kryejë veprimtari të thjeshta. Fëmija dëshiron të hajë vetë, të veshë këpucët ose të arrijë një send, por prindi e ndalon vazhdimisht. E paralajmëron se është shumë i vogël, se nuk di ta bëjë diçka, se mund të bjerë ose të bëhet pis, dhe më pas e kryen vetë detyrën në vend të tij. Reagime të tilla mund të burojnë nga kujdesi i sinqertë, por njëkohësisht e lënë fëmijën pa mundësinë për të provuar aftësitë e veta. Nëse të rriturit marrin vazhdimisht përsipër atë që fëmija mund të mësojë ta bëjë vetë, pavarësia e tij zhvillohet më me vështirësi. Ai mund të mbetet tepër i varur nga prindërit, i pasigurt për mundësitë e veta dhe i frikësuar përballë përvojave të reja.
Si reagon fëmija kur nuk e lejojnë të rritet?
Një fëmijë që ndihet vazhdimisht nën mbikëqyrje mund të zhvillojë kundërshtim të fortë ndaj kufizimeve të prindërve. Ndonjëherë ky kundërshtim shprehet me zemërim, kërkesa të tepruara ose mosbindje në mjedisin familjar. Njëkohësisht, jashtë shtëpisë, i njëjti fëmijë mund të duket jashtëzakonisht i qetë, i bindur, i druajtur dhe i pasigurt. Në rrethana të tilla, ai mund të krijojë përshtypjen se nëna është gjithmonë e pranishme, se nuk e lejon të marrë asnjë rrezik dhe se, pavarësisht aftësive të tij reale, ende e sheh si fëmijë të vogël. Teksti burimor e lidh mbrojtjen e tepruar edhe me mundësinë që fëmija të bëhet kërkues dhe i përqendruar kryesisht te nevojat e veta. Përshkruhen gjithashtu vështirësi në krijimin e miqësive, si edhe probleme të mëvonshme në komunikimin me njerëzit e tjerë.
Pse prindërit bëhen tepër mbrojtës?
Arsyet pse fëmija zë një vend të veçantë në jetën e prindërve mund të jenë të ndryshme. Ndonjëherë bëhet fjalë për një fëmijë që ka një problem shëndetësor ose një çrregullim të caktuar zhvillimor, për shkak të të cilit prindërit ndiejnë një nevojë më të madhe për ta mbrojtur. Në familje të tjera, lindja e fëmijës është pritur gjatë. Asaj mund t'i kenë paraprirë vështirësi për të ngjizur një fëmijë, infertilitet ose një shtatzëni që kërkonte kujdes të veçantë për të vazhduar. Ndonjëherë edhe marrëdhënia e prindërve para lindjes së fëmijës ka qenë e rënduar nga probleme serioze martesore. Në rrethana të tilla, nëna mund ta përjetojë ardhjen e fëmijës si një lloj shpërblimi pas vështirësive, zhgënjimeve dhe pritshmërive të papërmbushura të mëparshme. Në përshkrimin burimor, këto nëna paraqiten si shumë të përgjegjshme, fort të lidhura me familjen dhe me një nevojë të theksuar për të ofruar kujdes amësor. Në modelin familjar të përshkruar, baballarët shpesh marrin më pak pjesë në vendimmarrje dhe kanë më pak autoritet në raport me nënën dhe fëmijën. Mbrojtja e tepruar atëherë mund të lidhet me një përqendrim emocional veçanërisht të fortë të prindërve te fëmija.
Kur mbrojtja kthehet në lëshime të tepruara
Disa fëmijë që rriten me një qasje shumë mbrojtëse fillojnë të sillen ndaj nënave në mënyrë rebele, sfiduese dhe shumë kërkuese. Në përpjekje për ta kënaqur fëmijën ose për të shmangur konfliktin, nëna mund të bëjë gjithnjë e më shumë lëshime, ndërsa fëmija përpiqet të marrë kontrollin e situatave të përditshme. Një nga shembujt e përmendur është sjellja në dyqan. Fëmija kërkon që t'i blihet diçka dhe, kur nuk merr atë që dëshiron, reagon me protesta të zhurmshme dhe një shpërthim të fortë, në përpjekje për ta ndryshuar vendimin e prindit. Nëse prindi duket i pafuqishëm dhe lëshon pe vazhdimisht, marrëdhënia mund të karakterizohet nga kërkesa gjithnjë e më të mëdha të fëmijës dhe nga një aftësi gjithnjë e më e vogël e prindit për të vendosur kufij.
Rreptësia e tepruar: kur bindja bëhet më e rëndësishme se zhvillimi
Një mënyrë e rreptë edukimi shpesh mbështetet te pritshmëria që fëmija t'i bindet prindit pa kundërshtim dhe t'u përshtatet rregullave të tij. Prindërit atëherë mund të kufizojnë së tepërmi sjellje që janë të zakonshme për moshën e fëmijës. Britmat, kërcimet, vrapimi, përplasjet dhe loja e gjallë mund t'i lodhin të rriturit, por njëkohësisht janë pjesë e mënyrës së natyrshme të shprehjes dhe lojës së fëmijës. Problemi lind kur prindi e sheh këtë sjellje kryesisht si mosbindje që duhet frenuar. Rreptësia e tepruar mund të shfaqet edhe përmes kërkesave që nuk i përshtaten pjekurisë zhvillimore të fëmijës. Nga një fëmijë trevjeçar, për shembull, mund të pritet që t'i sistemojë lodrat krejt vetë, megjithëse për këtë detyrë ende ka nevojë për ndihmë ose udhëzim. Nga një fëmijë natyrshëm i gjallë mund të kërkohet që, gjatë vizitave te të tjerët, të rrijë pa lëvizur, të mos prekë asgjë, të mos shpërndajë sende dhe të tregojë sjellje të përkryer në çdo çast. Pritshmëri të tilla mund t'i tejkalojnë mundësitë reale të fëmijës në atë fazë të zhvillimit.
Kur prindi përpiqet ta bëjë fëmijën sipas vetes
Prindërit që priren drejt rreptësisë së tepruar shpesh shpenzojnë shumë energji duke u përpjekur që fëmija të bëhet pikërisht si ata vetë. Mund ta justifikojnë këtë qasje me bindjen se disiplina e rreptë do ta përgatisë më së miri për të ardhmen dhe do ta mbrojë nga llastimi. Kur fëmija shfaq shumë energji ose nuk sillet me bindje të mjaftueshme, disa prindër kërkojnë për këtë edhe ndihmën e psikologut, duke e konsideruar sjelljen e tij një problem. Përpiqen të arrijnë bindje të plotë përmes ndëshkimeve dhe leksioneve të gjata e të shpeshta për atë që fëmija lejohet dhe nuk lejohet të bëjë. Megjithatë, fëmija shpesh nuk është ende i gatshëm, nga ana zhvillimore, të kuptojë një pjesë të madhe të këtyre shpjegimeve. Në vend që të përvetësojë mesazhin e synuar, mund të hutohet dhe të frikësohet. Kontrolli i tepruar nga jashtë mund të kufizojë zhvillimin e pavarësisë së tij dhe aftësinë për të nisur vetë veprimtari e për të marrë vendime. Pasojat mund të vihen re edhe në marrëdhëniet me bashkëmoshatarët. Fëmija mund të duket jashtëzakonisht i sjellshëm dhe i bindur mes të rriturve, të cilët shpesh e lavdërojnë për këtë dhe e marrin si shembull për të tjerët. Njëkohësisht, mes bashkëmoshatarëve mund ta ketë të vështirë të përfshihet në mënyrë të barabartë në lojën dhe veprimtaritë e përbashkëta, ndaj mund të përjetojë edhe refuzim.
Ndëshkimi i ashpër nuk do të thotë se fëmija ka mësuar ta kontrollojë sjelljen
Teksti burimor lidh pasoja veçanërisht serioze me përdorimin e ndëshkimeve të ashpra, sidomos të ndëshkimit fizik. Një fëmijë që në shtëpi shfaq qetësi dhe bindje të theksuar mund të sillet krejt ndryshe në kopsht ose në shkollë. Në marrëdhëniet me bashkëmoshatarët mund të bëhet i vrazhdë, agresiv dhe të përpiqet me çdo kusht të zërë një pozitë mbizotëruese. Ky ndryshim në sjellje përshkruhet si një tregues se fëmija nuk ka zhvilluar kontrollin e vet të brendshëm, por sillet sipas presionit që ushtrojnë të rriturit mbi të. Është interesante se, në këtë aspekt, edukimi tepër i rreptë lidhet me një problem të ngjashëm që mund të shfaqet te prindërit që bëjnë shumë lëshime. Në të dyja rastet, fëmija mund të ketë vështirësi ta zhvillojë aftësinë për ta kontrolluar vetë sjelljen, edhe pse mënyrat e veprimit të prindërve janë pothuajse të kundërta. Në rreptësinë e tepruar ka shumë mbikëqyrje dhe kufizime, por shumë pak mirëkuptim. Fëmija u përshtatet kërkesave të jashtme, por nuk zhvillon mjaftueshëm aftësinë për ta drejtuar vetë sjelljen e tij.
Kundërshtimi i fshehtë dhe reagimet trupore
Një fëmijë që ka frikë t'u kundërvihet hapur prindërve të rreptë mund të zhvillojë mënyra më pak të dukshme për t'iu shmangur kërkesave të tyre. Ndonjëherë duket i pakujdesshëm, sillet sikur nuk e ka dëgjuar udhëzimin ose harron shpesh atë që i është thënë. Nëse detyrohet të hajë, mund të përpiqet ta fshehë ushqimin për t'i shpëtuar kontrollit të prindërve. Në disa situata, tensioni emocional mund të shprehet edhe përmes shqetësimeve trupore. Teksti burimor përmend dhimbjen e kokës, dhimbjen e barkut dhe dhimbjen në zonën e zemrës si reagime të mundshme psikosomatike që lidhen me përvoja të tilla. Prandaj, zotërimi më i ngadaltë i një aftësie të caktuar ose rezultatet më të dobëta në krahasim me bashkëmoshatarët nuk nënkuptojnë domosdoshmërisht se fëmija është më pak inteligjent apo dembel. Pas vështirësive ndonjëherë mund të qëndrojnë frika, pasiguria dhe mungesa e besimit tek aftësitë e veta.
Si ta ndihmoni fëmijën të zhvillojë vetëbesimin dhe të përparojë?
Kur fëmija i përvetëson më ngadalë disa aftësi ose nuk arrin t'i përmbushë pritshmëritë, presioni shtesë nuk është e vetmja përgjigje e mundshme. Është shumë më e dobishme të shqyrtohet me kujdes se çfarë e pengon dhe për çfarë mbështetjeje nga prindërit ka nevojë. Teksti burimor paraqet shtatë udhëzime që synojnë zhvillimin e vetëvlerësimit, pavarësisë dhe sigurisë tek aftësitë e veta.
1. Ndihmojeni fëmijën të njohë vlerën e vet
Vetëvlerësimi zhvillohet përmes përvojave në të cilat fëmija e kupton se ka vlerë dhe se aftësitë e tij meritojnë besim. Kur prindërit tregojnë përmes marrëdhënies së tyre se e vlerësojnë, fëmija krijon gradualisht një përfytyrim më pozitiv për veten. Kjo siguri mund ta ndihmojë të pranojë më me gatishmëri detyra të reja, të përpiqet të zotërojë aftësi të panjohura dhe të përballet me situata që kërkojnë përpjekje prej tij. Një fëmijë që ka mendim të mirë për veten e gjen më lehtë guximin për të provuar përsëri.
2. Vlerësoni mundin dhe përpjekjet pozitive
Në vend që vëmendja e prindërve të jetë vazhdimisht e përqendruar te gabimet, është e dobishme të vërejnë atë që fëmija po përpiqet të bëjë mirë. Përpjekjet, veprimet pozitive, interesat dhe prirjet e tij meritojnë inkurajim, edhe kur rezultati përfundimtar ende nuk është ai që pritet. Njëkohësisht, duhet pasur parasysh numri i kërkesave dhe detyrimeve që i vendosen. Mbingarkesa mund të shkaktojë stres dhe pikërisht kjo gjendje mund ta vështirësojë kryerjen me sukses të detyrave. Me fjalë të tjera, shtimi i vazhdueshëm i presionit nuk i përmirëson domosdoshmërisht rezultatet e fëmijës. Ndonjëherë mund të çojë në rezultatin e kundërt.
3. Jepni ndihmë, por lini hapësirë për pavarësi
Mbështetja e prindërve duhet të ketë masë. Nëse të rriturit i kryejnë vazhdimisht detyrat në vend të fëmijës, ai nuk ka mjaftueshëm mundësi të fitojë besim tek aftësitë e veta. Megjithatë, nuk është e dobishme as ta lënë krejt vetëm përballë një detyre që ende nuk di si ta përballojë. Qasja e përshkruar si më e mira në tekstin burimor është një ekuilibër mes udhëzimit fillestar dhe punës së pavarur. Prindi mund ta ndihmojë fëmijën ta nisë një veprimtari, t'i tregojë si t'i qaset detyrës ose t'i japë mbështetjen e nevojshme, e më pas ta lejojë të vazhdojë dhe ta përfundojë vetë atë që po bën. Në këtë mënyrë, ndihma nuk e zëvendëson përpjekjen e fëmijës, por i mundëson ta zhvillojë gradualisht pavarësinë.
4. Vendosni pritshmëri që fëmija mund t'i përmbushë
Pritshmëritë e prindërve kanë vendin e tyre në edukim, por duhet t'u përshtaten mundësive reale të fëmijës. Nëse standardet janë vazhdimisht më të larta se ajo që ai mund të arrijë, fëmija mund të krijojë ndjenjën se, sado të përpiqet, nuk do të ketë kurrë sukses të mjaftueshëm. Një përvojë e tillë nuk ndihmon në ndërtimin e vetëbesimit. Prandaj është e rëndësishme që kërkesat të jenë të realizueshme dhe vështirësia e tyre të rritet gradualisht, në përputhje me përparimin e fëmijës. Kështu, fëmija ka mundësinë të përballojë sfida të reja pa ndjenjën e vazhdueshme se nuk po arrin t'i përmbushë pritshmëritë e prindërve.
5. Reagimet pozitive le të jenë shumë më të shpeshta se ato negative
Teksti burimor propozon pesë reagime pozitive për çdo ndëshkim ose reagim negativ, duke e paraqitur raportin 5:1 si një ndërthurje veçanërisht të efektshme. Si reagime pozitive përmenden lavdërimi, inkurajimi dhe një buzëqeshje e ngrohtë. Te reagimet negative përfshihen qortimi, kritika, indiferenca, madje edhe vrenjtja. Thelbi i këtij udhëzimi është që fëmija ta përjetojë vlerësimin e prindërve për sjelljen e mirë dhe përpjekjet e tij shumë më shpesh sesa pakënaqësinë dhe gjykimin e tyre. Ky raport i përket qasjes së paraqitur në burim dhe, pa verifikime të mëtejshme, nuk duhet paraqitur si një rregull universal i vërtetuar shkencërisht.
6. Para se të kritikoni, vini re atë që është bërë mirë
Kur vlerësojmë punën ose sjelljen e fëmijës, është e dobishme të fillojmë me atë që ka shkuar mirë. Edhe kur anët pozitive nuk dallohen lehtë, ia vlen t'i kërkojmë me vëmendje. Më pas mund të veçojmë diçka interesante në përpjekjen e fëmijës, si një ide origjinale ose një mënyrë të pazakontë për t'iu qasur detyrës. Vetëm pasi t'i kemi shqyrtuar këto anë, vjen radha për të vënë në dukje mangësitë që vërtet kërkojnë korrigjim. Kritika atëherë duhet të jetë konstruktive dhe të përqendrohet tek ajo që fëmija mund të kuptojë dhe të përmirësojë. Teksti burimor propozon edhe një mënyrë të thjeshtë për të rishikuar sjelljen tuaj: për disa ditë, shënoni lavdërimet dhe reagimet negative që i drejtoni fëmijës. Më pas shihni se cili është raporti mes tyre. Sipas rregullit të propozuar, nëse për një reagim negativ ka më pak se pesë lavdërime, kjo është një shenjë se prindi duhet të shqyrtojë ndryshimin e mënyrës së edukimit. Nëse fëmija merr vazhdimisht më shumë kritika sesa vlerësim për përpjekjet e tij, mund të fillojë të besojë se nuk do të arrijë kurrë t'i përmbushë pritshmëritë e prindërve. Ky përjetim mund t'ia ulë vetëvlerësimin dhe t'ia shtojë ndjenjën e ankthit.
7. Mos e ktheni çdo veprimtari të fëmijës në një rast për lavdërim
Edhe pse reagimi pozitiv është i rëndësishëm, lavdërimi i tepruar mund të krijojë gjithashtu vështirësi. Nëse fëmija pret vazhdimisht lavdërim për atë që bën, mund të fillojë ta përjetojë çdo përgjigje tjetër si shenjë dështimi. Prandaj, nuk është e nevojshme që prindi të analizojë dhe të vlerësojë vazhdimisht çdo veprim të tij. Për fëmijën shpesh ka më shumë rëndësi të ndiejë se të rriturit e shohin, e dëgjojnë dhe i kushtojnë vërtet vëmendje. Për shembull, kur fëmija tregon vizatimin e vet, prindi nuk ka pse të thotë menjëherë se është i mrekullueshëm apo i përsosur. Mund të vërejë thjesht se e ka ngjyrosur shtëpinë me blu dhe ka vizatuar re sipër saj. Mund ta pyesë edhe se çfarë paraqet një pjesë e caktuar e vizatimit. Një reagim i tillë tregon interesim të sinqertë për atë që fëmija ka bërë dhe i lë hapësirë të flasë për punën e vet, pa qenë e nevojshme që çdo përpjekje e tij të gjykohet si sukses ose dështim.
