Emocionet dhe sjellja

Inteligjenca emocionale

Një fëmijë mund të mësojë shpejt gjëra të reja, të zgjidhë me sukses detyra të ndërlikuara dhe të shfaqë aftësi të jashtëzakonshme intelektuale, por njëkohësisht të ketë vështirësi për të kuptuar ndjenjat e veta, për t’u marrë vesh me të tjerët ose për të përballuar zhgënjimin. Aftësitë intelektuale dhe pjekuria emocionale nuk janë e njëjta gjë dhe as nuk zhvillohen në mënyrë krejtësisht të njëjtë. Vëzhgimi se brezat më të rinj arrijnë rezultate më të mira në testet e inteligjencës, ndërkohë që shfaqin aftësi më të dobëta emocionale dhe shoqërore, duhet parë si pikënisje për reflektim, jo si një fakt i vërtetuar që vlen për të gjithë fëmijët. Ai ngre një pyetje së cilës shpesh i kushtohet pak vëmendje në edukim: a po i mësojmë fëmijët vetëm të jenë të aftë dhe të suksesshëm, apo po i përgatitim po aq që të kuptojnë veten, të ndërtojnë marrëdhënie të mira dhe të përballojnë vështirësitë e jetës?

Inteligjenca emocionale
Përmbajtja e artikullit

Çfarë do të thotë të kesh inteligjencë emocionale?

Inteligjenca emocionale përfshin aftësitë që e ndihmojnë fëmijën të njohë dhe të kuptojë ndjenjat e veta, t’i shprehë në mënyrë të kuptueshme për të tjerët dhe, në të njëjtën kohë, të mos lëndojë veten apo të tjerët. Ajo përfshin të kuptuarit e ndjenjave të njerëzve të tjerë, empatinë, mirësjelljen, respektin, bashkëpunimin dhe gatishmërinë për të kërkuar së bashku zgjidhje për problemet. Teksa i zhvillon këto aftësi, fëmija mëson gradualisht se jo çdo dëshirë duhet plotësuar menjëherë, se ndonjëherë duhet të presë për një shpërblim dhe se ia vlen të vazhdojë të përpiqet edhe kur ndesh pengesa. Këmbëngulja, aftësia për të motivuar veten, ruajtja e shpresës, një këndvështrim optimist për jetën dhe besimi te aftësitë e veta, por edhe te njerëzit e tjerë, janë pjesë të rëndësishme të këtij zhvillimi. Së bashku, këto cilësi ndikojnë në mënyrën si fëmija e sheh veten, reagon ndaj sfidave të përditshme dhe ndërton marrëdhënie me njerëzit që e rrethojnë.

Pse aftësive emocionale nuk u kushtojmë të njëjtën vëmendje si atyre intelektuale?

Që në fëmijërinë e hershme, prindërit përpiqen t’u ofrojnë fëmijëve sa më shumë mundësi për të mësuar. I përfshijnë në aktivitete sportive, u mundësojnë të mësojnë gjuhë të huaja, të njihen me muzikën, kompjuterët dhe shumë aftësi të tjera, me besimin se një ditë këto do t’i ndihmojnë të jenë më të suksesshëm, më të kënaqur dhe më të përgatitur për jetën. Megjithatë, njohuritë dhe aftësitë intelektuale, të vetme, nuk mjaftojnë për të përballuar me sukses çdo rrethanë të jetës. Në dekadat e fundit, rëndësisë së aftësive emocionale po i kushtohet gjithnjë e më shumë vëmendje, si për zhvillimin e cilësive që lidhen me marrëdhëniet e mira mes njerëzve, ashtu edhe për arritjet që zakonisht konsiderohen sukses në jetë. Disa autorë mendojnë madje se inteligjenca emocionale mund të jetë më e rëndësishme se rezultatet në testet klasike të inteligjencës. Prapëseprapë, zhvillimi i këtyre aftësive shpesh i lihet rastësisë, ndonëse ato mund të mësohen përmes edukimit të përditshëm dhe përvojës. Një nga shpjegimet e mundshme për aftësitë emocionale të pazhvilluara sa duhet është se nuk ua mësojmë fëmijëve me vetëdije dhe vazhdimësi të mjaftueshme. Njëkohësisht, të rriturit nuk u japin gjithmonë shembuj sjelljeje nga të cilët mund t’i përvetësojnë natyrshëm këto vlera. Fëmija vëzhgon si sillen njerëzit me njëri-tjetrin në familje, në publik dhe në marrëdhëniet e përditshme. Nëse dëgjon shpesh se ndershmëria, mirësia dhe mirëkuptimi ndaj të tjerëve nuk ia vlejnë më, këto mesazhe i formojnë edhe një ide se cilat sjellje konsiderohen të dobishme ose të dëshirueshme. Prandaj, prindërit nuk i formojnë vlerat e fëmijës vetëm përmes asaj që i mësojnë drejtpërdrejt, por edhe përmes komenteve, veprimeve dhe mënyrës si flasin për njerëzit e tjerë.

Pse vitet e para të jetës janë veçanërisht të rëndësishme?

Si zhvillimi njohës, ashtu edhe ai emocional ndikohen nga disa faktorë që ndërveprojnë me njëri-tjetrin. Aftësitë emocionale mund të zhvillohen përmes të mësuarit, përvojës dhe veprimeve edukuese të menduara me kujdes; kjo nuk do të thotë se ndikimi i edukimit në aftësitë njohëse është i parëndësishëm. Fëmijëria e hershme ka rëndësi të veçantë, sepse fëmija përvetëson me shpejtësi mënyra të reja sjelljeje dhe reagimi, ndërsa truri i tij kalon ndryshime të rëndësishme zhvillimore. Përvojat e kësaj periudhe kontribuojnë në formimin e modeleve përmes të cilave më vonë do të kuptojë situatat, do të përjetojë ndjenjat dhe do t’u përgjigjet vështirësive. Përmes marrëdhënieve të përditshme, fëmija ndërton gradualisht mënyrat e veta për të përballuar problemet, zhgënjimet dhe sfidat. Qëllimi i këtij të mësuari nuk është vetëm ta përgatitë për sukses, por ta ndihmojë të rritet si një njeri i kënaqur, i shëndetshëm dhe emocionalisht i qëndrueshëm.

Si mund ta vështirësojnë prindërit pa dashje zhvillimin emocional?

Fëmija lind me aftësinë për të përjetuar ndjenja, por vetëm përmes marrëdhënieve me njerëzit që kujdesen për të mëson gradualisht t’i njohë, t’i kuptojë dhe t’i shprehë ato. Në vitet e para të jetës ka rëndësi të veçantë mënyra si prindërit u përgjigjen reagimeve të tij emocionale. Kur të rriturit vënë re çfarë ndien fëmija, i pranojnë ndjenjat, i emërtojnë dhe e ndihmojnë t’i shprehë në mënyrë të përshtatshme, i krijojnë mundësi të zhvillojë të kuptuarit emocional. Nëse, përkundrazi, ndjenjat shpërfillen vazhdimisht, nuk njihen ose hidhen poshtë, fëmija mund të mësojë t’i shtypë, t’i fshehë ose madje t’i mohojë. Pikërisht për këtë arsye, nevoja e fëmijës së vogël për vëmendjen dhe përfshirjen e prindërve nuk kufizohet te ushqyerja, higjiena dhe siguria fizike. Ai ka nevojë për një të rritur që të jetë i pranishëm edhe në jetën e tij emocionale.

Kur i themi fëmijës çfarë nuk duhet të ndiejë

Prindërit shpesh përpiqen t’i ndalin ndjenjat e fëmijës sepse ato i trazojnë, i shqetësojnë ose u duken të tepruara. Shpesh e bëjnë me qëllimin më të mirë, për ta qetësuar ose për ta mbrojtur nga një përvojë e pakëndshme. Megjithatë, kjo qasje mund ta mësojë fëmijën të fshehë reagimet e tij të vërteta për të shmangur pakënaqësinë e të rriturve. Që në moshë të vogël, fëmijëve u thuhet se nuk duhet të zemërohen, të trishtohen ose të kenë frikë. Ndonjëherë të rriturit këmbëngulin se ata nuk kanë uri, etje apo lodhje, pikërisht kur po përpiqen të shprehin një nevojë të tillë. Tërbimi, xhelozia, zilia, urrejtja dhe dëshpërimi mund të trajtohen si të papranueshme, por ndonjëherë frenohen edhe ndjenja të këndshme, si gëzimi i madh ose dashuria romantike. Fëmija mund të dëgjojë se duhet të pushojë së gëzuari sepse nuk është çasti i duhur, ose se nuk ka arsye të frikësohet, sikur çdo ndjenjë të kërkonte një shpjegim logjik. Situatat bëhen veçanërisht të ndërlikuara kur fëmija përjeton njëkohësisht ndjenja të ndryshme ndaj një personi të afërt. Për shembull, ardhja në jetë e një vëllai më të vogël mund të ngjallë aq shumë xhelozi, sa në një çast zemërimi fëmija të dëshirojë që vëllai të mos kishte lindur fare. Prindi mund t’i përgjigjet duke këmbëngulur se, në të vërtetë, ai e do vëllanë, në vend që të njohë ndjenjën që po përjeton në atë çast. Diçka e ngjashme ndodh kur fëmija lëndohet ose i bëhet një injeksion dhe të rriturit e sigurojnë se nuk dhemb, se nuk është asgjë dhe se po e tepron. Një mesazh i tillë mund të jetë veçanërisht hutues, sepse vjen nga dikush të cilit fëmija i beson. Për ta kuptuar si ndihet, mjafton të përfytyrojmë se na dhemb vërtet diçka, ndërsa një njeri i afërt këmbëngul se po e sajojmë dhimbjen. Po aq e pakëndshme do të ishte nëse dikush do të na bindte se e duam një person ndaj të cilit ndiejmë neveri të fortë, vetëm sepse të tjerët e konsiderojnë të mirë ose dashamirës ndaj nesh.

Çfarë mund të mendojë fëmija kur ndjenjat e tij nuk pranohen?

Kur të rriturit hedhin vazhdimisht poshtë atë që ndien fëmija, ai mund të fillojë të besojë se ndjenjat e tij nuk janë të rëndësishme, të dëshirueshme ose të pranueshme. Ky përfundim mund të shkojë përtej emocioneve: fëmija mund të ndiejë se as ai vetë, ashtu siç është, nuk është mjaftueshëm i mirë. Në vend që të kuptojë se ndjenjat janë pjesë e natyrshme e përvojës njerëzore, mund të besojë se duhet të jetë ndryshe për të merituar pranimin dhe dashurinë e prindërve. Nga përvoja të tilla mund të zhvillohen një imazh negativ për veten dhe një ndjenjë inferioriteti. Fëmija që dyshon te vlera e vet mund ta ketë të vështirë të njohë cilësitë dhe aftësitë e tij, t’i përdorë më pak për shkak të pasigurisë dhe të heqë dorë nga përpjekjet. Si pasojë, mund të arrijë rezultate më të ulëta nga sa i lejojnë mundësitë e tij reale. Mund të ndodhë edhe e kundërta: fëmija përpiqet jashtëzakonisht shumë, arrin rezultate të shkëlqyera dhe kërkon vazhdimisht të provojë vlerën e vet, por pavarësisht suksesit vazhdon të ndihet i pamjaftueshëm, i pakënaqur me veten dhe, ndonjëherë, me humor depresiv.

Inteligjenca emocionale e prindërve ndikon edhe në zhvillimin e fëmijës

Fëmijët nuk mësojnë si të lidhen me ndjenjat vetëm nga ajo që u themi. Po aq rëndësi mund të ketë mënyra si të rriturit i trajtojnë emocionet e veta. Prandaj, zhvillimi i inteligjencës emocionale të fëmijës fillon edhe me gatishmërinë e prindit për ta kuptuar më mirë veten. A e dallojmë kur jemi të trishtuar, të shqetësuar, të zemëruar ose të zhgënjyer? A dimë ta shpjegojmë me fjalë atë që ndiejmë, apo e kemi më të lehtë t’i shtypim këto ndjenja? A i pranojmë reagimet tona emocionale apo luftojmë vazhdimisht me to? A e kuptojmë lidhjen e tyre me mendimet dhe sjelljen tonë? A jemi të vetëdijshëm se sa mund të ndikojmë në gjendjen tonë shpirtërore? Këto pyetje janë të rëndësishme sepse ai që e ka të vështirë t’i njohë ndjenjat e veta shpesh has vështirësi edhe në menaxhimin e tyre. Vështirësitë në njohjen dhe shprehjen e ndjenjave mund të shoqërohen me shqetësime psikike dhe fizike, përfshirë gjendjet depresive. Një lidhje e tillë, në vetvete, nuk provon shkakun dhe as nuk do të thotë se çdo rast i përmbajtjes së emocioneve është i dëmshëm.

Mund t’i kuptojmë ndjenjat dhe të zgjedhim si të reagojmë

Vetërregullimi emocional nënkupton të vëzhgojmë gjendjen tonë shpirtërore, të dallojmë ndryshimet e saj dhe të zgjedhim me vetëdije si do të reagojmë. Kjo mënyrë e trajtimit të ndjenjave mund të jetë një mbështetje e rëndësishme në jetën e përditshme dhe në arritjen e synimeve. Emocionet mund të shihen si burim energjie të brendshme, njësoj si karburanti që vë në lëvizje një makinë. Ato janë pjesë e përvojës sonë, por nuk kanë pse të përcaktojnë çdo veprim tonin. Edhe ndaj një ndjenje shumë të fortë mund të reagojmë në mënyra të ndryshme. Zemërimi i fortë, për shembull, mund të shprehet me të qarë, të bërtitur, sulm ndaj një personi tjetër ose tërheqje në vetvete. Të përjetosh një ndjenjë nuk është e njëjta gjë me mënyrën si e shfaq atë. Pikërisht ky dallim është pjesë e rëndësishme e zhvillimit emocional: nuk duhet t’i mohojmë ndjenjat për të mësuar ta drejtojmë me përgjegjësi sjelljen tonë.

Fëmija e vëren gjendjen shpirtërore të prindit edhe kur ai nuk flet për të

Prindërit ndonjëherë përpiqen të fshehin trishtimin, zemërimin ose shqetësimin, që të mos e rëndojnë fëmijën me problemet e tyre. Qëllimi shpesh është ta mbrojnë, por fëmija mund të vërejë se diçka ka ndryshuar edhe kur të rriturit heshtin. Ai dallon shprehjen e fytyrës, tonin e zërit, sjelljen dhe largësinë emocionale të prindit, por për shkak të moshës dhe përvojës së kufizuar mund të mos e kuptojë saktë shkakun e këtyre ndryshimeve. Në moshën parashkollore, fëmijët shpesh i interpretojnë ngjarjet duke u nisur nga roli i tyre në to. Prandaj, fëmija mund të mendojë se e ka shkaktuar ai zemërimin ose trishtimin e prindit, edhe kur problemi nuk ka asnjë lidhje me të. Mund të fillojë të besojë se prindi është i pakënaqur sepse ai nuk është mjaftueshëm i mirë dhe më pas se, për këtë arsye, nuk meriton dashuri.

Kur fëmija merr përsipër fajin për ndjenjat e të rriturve

Keqkuptimi i gjendjes shpirtërore të prindit mund të ngjallë te fëmija mendime shumë të dhimbshme për veten. Fëmija që beson se është shkaku i zemërimit ose trishtimit të dikujt mund të mendojë se të tjerët do të ishin më mirë pa të ose se nuk duhej të kishte lindur. Mund t’i shprehë këto mendime ose t’i mbajë për vete, duke zhvilluar një dialog të brendshëm të mbushur me faj dhe me ndjenjën se nuk është i dëshiruar. Bindjet negative të përsëritura mund të rrënjosen në mënyrën si e sheh veten; shprehja “skenar i jetës” këtu përshkruan një model të tillë, jo një diagnozë apo një fat të paracaktuar. Pyetjet e zakonshme të fëmijëve për vdekjen, me të cilat përpiqen të kuptojnë jetën dhe humbjen, nuk janë e njëjta gjë me dëshirën për të vdekur, vetëlëndimin ose synimin për vetëvrasje. Deklaratat që tregojnë vetëlëndim, dëshirë për të vdekur ose mendime për vetëvrasje duhen marrë seriozisht dhe duhet kërkuar menjëherë vlerësim nga një profesionist i kualifikuar i shëndetit mendor. Nëse ka rrezik të menjëhershëm, qëndroni pranë fëmijës dhe kërkoni ndihmë mjekësore urgjente.

Si t’i flasim fëmijës për trishtimin ose zemërimin tonë?

Kur prindi është i shqetësuar, i zemëruar ose i trishtuar, është e dobishme t’i shpjegojë fëmijës si ndihet me fjalë të përshtatshme për moshën dhe, kur kjo është e vërtetë, t’ia bëjë të qartë se fëmija nuk është shkaku i asaj gjendjeje. Po aq e rëndësishme është t’i thotë se këto ndjenja nuk e ndryshojnë dashurinë për të. Nëse një veprim i fëmijës ka kontribuar në problem, shpjegoni sjelljen konkrete dhe pasojën e saj, pa dhënë mesazhin se fëmija është përgjegjës për menaxhimin e emocioneve të të rriturve. Sugjerimi fillestar për një pasojë të përshtatshme, ose “ndëshkim edukues”, këtu kuptohet si një kufi i vendosur me qetësi, në përpjesëtim me situatën dhe i përshtatshëm për moshën, jo si ndëshkim fizik, poshtërim apo frikësim. Qëllimi është që fëmija të kuptojë çfarë mund të ndreqë, në vend që të mbetet i mbërthyer në një ndjenjë të paqartë faji. Kjo nuk do të thotë se ndëshkimi, në vetvete, e largon fajin. Fëmija mund ta shprehë zemërimin ose mospajtimin me prindin pa lënduar veten apo të tjerët, në vend që t’i drejtojë të gjitha ndjenjat negative kundër vetes. Vendosja e kufijve të qartë duhet dalluar nga fajësimi i vazhdueshëm i fëmijës për gjendjet emocionale të të rriturve.

Zemërimi i fëmijës nuk do të thotë se prindi ka gabuar

Shumë prindër e kanë të vështirë kur fëmija u përgjigjet kërkesave të tyre me zemërim, trishtim ose kundërshtim të hapur. Këto reagime mund t’i bëjnë të dyshojnë te mënyra si e edukojnë dhe të mendojnë se nuk po arrijnë të jenë prindër të mirë. Megjithatë, vendosja e kufijve ndonjëherë sjell në mënyrë të pashmangshme pakënaqësi te fëmija, sidomos kur i kërkohet të bëjë diçka që nuk e dëshiron. Nëse prindërit do t’i kërkonin vetëm ato që fëmija dëshiron tashmë, roli i tyre në udhëheqjen e sjelljes së tij do të ishte shumë ndryshe. Prandaj, edukimi i përgjegjshëm ndonjëherë kërkon vendosmëri, kërkesa dhe rreptësi, krahas durimit dhe qëndrueshmërisë. Por ka një dallim të rëndësishëm mes vendosjes herë pas here të kufijve të pakëndshëm dhe një marrëdhënieje ku prindi është pothuajse vazhdimisht me humor të keq dhe e shfryn rregullisht pakënaqësinë mbi fëmijën. Në një marrëdhënie të tillë, vetëm sigurimet se fëmija është i dashur vështirë se mund ta kompensojnë dëmin e shkaktuar nga sjelljet negative të përsëritura.

Cila qasje prindërore e mbështet zhvillimin emocional?

Qasja që veçohet këtu si veçanërisht e favorshme është stili autoritativ i prindërimit, ku përgjegjësitë e prindit dhe roli i fëmijës janë të qarta. Fëmija kupton cilat vendime u takojnë të rriturve dhe në cilat situata mund dhe duhet të marrë përgjegjësi vetë. Një marrëdhënie e tillë përfshin rregulla, udhëzim dhe qëndrueshmëri, por edhe mirëkuptim për nevojat e fëmijës. Brenda kësaj qasjeje theksohet se për zhvillimin emocional është më e favorshme që prindi të ketë kërkesa dhe t’u qëndrojë atyre, sesa të jetë tepër lejues dhe të lëshojë pe vazhdimisht. Kjo nuk do të thotë se rreptësia e prindit duhet ta përjashtojë afërsinë emocionale. Përkundrazi, fëmija ka nevojë njëkohësisht për mirëkuptim, mbështetje dhe kufij që e ndihmojnë të zhvillojë gradualisht përgjegjësinë.

Aftësitë emocionale zhvillohen përmes të mësuarit dhe përvojës

Inteligjenca emocionale nuk zhvillohet vetëm duke biseduar për ndjenjat. Ajo përfshin një gamë të gjerë aftësish që mund të nxiten përmes veprimtarive të përditshme, marrëdhënieve dhe të mësuarit të organizuar. Ndër to janë vlerat morale, empatia, bashkëpunimi, besimi i ndërsjellë, vetëbesimi dhe optimizmi, si edhe gatishmëria për t’u kujdesur për nevojat e veta dhe mirëqenien e njerëzve të tjerë. Po aq të rëndësishme janë të menduarit realist, kërkimi i zgjidhjeve për problemet, aftësitë e komunikimit dhe aftësitë e tjera shoqërore, komunikimi joverbal, krijimi dhe ruajtja e miqësive, pjesëmarrja në grup, sjellja e mirë dhe ndjenja e humorit. Fëmija mëson gjithashtu si t’i përgjigjet suksesit dhe dështimit, të zhvillojë forcën emocionale, të njohë intensitetin e ndjenjave të veta dhe gradualisht t’i menaxhojë ato. Të gjitha këto e lidhin zhvillimin emocional me forcimin e aftësive psikike dhe fizike.

Si ta mbështesim inteligjencën emocionale që në vitet e para?

Zhvillimi i aftësive emocionale në vitet e para të jetës mbështetet në dy procese të lidhura: prindi zhvillon inteligjencën e vet emocionale dhe e mëson fëmijën me vetëdije përmes fjalëve, përvojave dhe marrëdhënies së përditshme. Nuk mjafton të flasim për mirëkuptimin, durimin apo respektin nëse fëmija nuk ka mundësi t’i përjetojë këto vlera në situata reale. Loja, koha së bashku, prekja, masazhi, veprimet edukuese të zgjedhura me kujdes dhe të kuptuarit e stresit të vet nga prindi janë disa nga mënyrat për të ndërtuar lidhjen emocionale. Përmes këtyre veprimtarive, fëmija ndien se është i dashur, i pranuar dhe i rëndësishëm për njerëzit që kujdesen për të. Mënyra si të rriturit sillen me të bëhet njëkohësisht modeli nga i cili mëson si të sillet më vonë me prindërit dhe me njerëzit e tjerë.

Lidhja mes sigurisë emocionale dhe zhvillimit të përgjithshëm

Kur prindërit e ndihmojnë fëmijën të besojë te vetja përmes lojës, kohës së përbashkët, mirëkuptimit dhe mbështetjes, krijojnë kushte të favorshme për zhvillimin e tij psikomotor dhe emocional. Fëmija që ndihet më i sigurt mund t’i përdorë më lehtë aftësitë e veta dhe të marrë pjesë me më shumë gatishmëri në veprimtari që e ndihmojnë të përparojë. Materiali burimor e lidh këtë qasje edhe me parandalimin e vështirësive të mëvonshme, përfshirë depresionin, sjelljen agresive, varësitë, sjelljen kriminale dhe problemet shëndetësore. Këto pasoja të ndërlikuara nuk mund të shpjegohen me një shkak të vetëm dhe as nuk mund të garantohet parandalimi i tyre përmes një mënyre të caktuar edukimi. Prandaj, shfaqja e vështirësive nuk është provë e dështimit të prindërve. Mesazhi i rëndësishëm është se përvojat e hershme emocionale kanë një rol në mirëqenien afatgjatë të fëmijës, jo se ato të vetme përcaktojnë jetën e tij të ardhshme.

Shtatëmbëdhjetë mënyra për të mbështetur zhvillimin emocional në moshën parashkollore dhe shkollore

Teksa fëmija rritet, nevojat e tij emocionale bëhen më të ndërlikuara dhe marrëdhëniet e përditshme i ofrojnë gjithnjë e më shumë mundësi për të kuptuar veten dhe të tjerët. Rekomandimet e mëposhtme përfshijnë sinqeritetin, miqësinë, pavarësinë, këmbënguljen, vendosjen e kufijve, përdorimin e përgjegjshëm të mediave dhe zhvillimin e zakoneve të shëndetshme.

1. Ndërtoni një marrëdhënie ku sinqeriteti është i ndërsjellë

Fëmija e kupton më lehtë rëndësinë e sinqeritetit kur e sheh edhe në sjelljen e prindërve. Prandaj është e rëndësishme që të rriturit të jenë të hapur dhe të sinqertë me të, duke pritur të njëjtën gjë edhe prej tij. Kështu, sinqeriteti nuk është thjesht një rregull i vendosur nga prindi, por një vlerë që fëmija e njeh përmes besimit të ndërsjellë dhe komunikimit të përditshëm.

2. Shpjegojini vështirësitë e rëndësishme familjare në mënyrë të përshtatshme për moshën

Fëmijët shpesh e vënë re se në familje po ndodh diçka e rëndësishme edhe kur të rriturit nuk flasin për të. Prandaj, fshehja e plotë e një problemi mund t’ua shtojë shqetësimin. Kur prindërit kanë mosmarrëveshje serioze ose po divorcohen, fëmijës duhet t’i shpjegohet se ky është një problem i të rriturve: situata është e vështirë për prindërit, por përgjegjësinë për ta zgjidhur e kanë ata. Është veçanërisht e rëndësishme t’i thuhet qartë se nuk është faji i tij dhe se rregullimi i marrëdhënies së prindërve nuk është as detyrë e tij, as diçka që varet prej tij. Një hapje e ngjashme nevojitet kur një prind humbet punën ose kur vdes dikush në familje. Kjo nuk do të thotë se fëmija duhet të njohë çdo hollësi intime të jetës së të rriturve. Qëllimi është t’i jepet informacion i vërtetë që mund ta kuptojë, pa e ngarkuar emocionalisht më shumë se ç’duhet. Sinqeriteti lidhet edhe me mënyrën si reagojnë prindërit kur fëmija fsheh të vërtetën. Një gënjeshtër nuk do të thotë automatikisht se fëmija është i pasinqertë nga natyra. Ndonjëherë ai ka frikë nga zemërimi i tepruar ose zhgënjimi i prindit dhe përpiqet ta shmangë atë reagim. Për shembull, mund të mos tregojë një notë të dobët, për të mbrojtur nga një situatë e pakëndshme si veten, ashtu edhe prindin. Te fëmijët parashkollorë duhet pasur parasysh edhe se mund ta kenë ende të vështirë të dallojnë qartë ngjarjet e vërteta nga imagjinata e tyre. Ajo që të rriturve u duket gënjeshtër mund të jetë një histori e sajuar pa qëllimin për të mashtruar dikë.

3. Ndihmojeni fëmijën të krijojë dhe të ruajë miqësi

Marrëdhëniet me bashkëmoshatarët i japin fëmijës mundësi të mësojë bashkëpunimin, mirëkuptimin e ndërsjellë dhe ruajtjen e lidhjeve shoqërore. Prindërit mund ta mbështesin këtë zhvillim duke krijuar mundësi për t’u shoqëruar me fëmijë të tjerë, duke ftuar shokët në ditëlindje dhe duke organizuar takime në raste të tjera. Është e rëndësishme edhe të mos jenë tepër kritikë ndaj zgjedhjes së miqve të fëmijës, që t’i lënë hapësirë të ndërtojë marrëdhëniet e veta dhe të mësojë nga përvojat me bashkëmoshatarët.

4. Mësojini mirësjelljen dhe respektin për të tjerët

Dashamirësia dhe mirësjellja ndaj njerëzve janë pjesë e rëndësishme e zhvillimit shoqëror. Fëmija duhet të fitojë gradualisht zakonin që t’i trajtojë të tjerët me respekt, pavarësisht rrethanave në të cilat i takon. Kërkesa e prindit për sjellje të mirë ka më shumë peshë kur të rriturit e mbështesin me shembullin e tyre.

5. Nxitni kujdesin për njerëzit që kanë nevojë për ndihmë

Empatia mund të nxitet përmes përvojave konkrete, ku fëmija ka mundësi të bëjë diçka të dobishme për një njeri tjetër. Prindërit mund ta inkurajojnë të ndihmojë fëmijë dhe të rritur që janë të sëmurë, jetojnë në varfëri, janë më të cenueshëm ose ndodhen në rrethana të vështira. Pjesëmarrja në veprimtari në dobi të komunitetit mund të ndihmojë gjithashtu për të kuptuar nevojat e të tjerëve dhe për të ndier se me veprimet e veta mund të ndikojë pozitivisht në jetën e tyre.

6. Qëndrojuni rregullave që i konsideroni të rëndësishme

Ndonjëherë lëshimi pe nga prindi nuk vjen nga një zgjedhje edukimi e menduar mirë, por nga lodhja e përditshme dhe mungesa e kohës. Kur është i mbingarkuar, mund ta ketë më të lehtë t’i japë fëmijës atë që kërkon, për të fituar pak qetësi dhe për të mbaruar detyrimet e veta. Nëse kjo përsëritet vazhdimisht, rregullat bëhen gjithnjë e më të paqarta. Prandaj, këtu rekomandohet një qasje autoritative, ku prindi mban përgjegjësinë për vendimet e rëndësishme dhe nuk heq dorë nga kufijtë vetëm sepse fëmija shpreh pakënaqësi.

7. Ndihmojeni fëmijën të mos heqë dorë pas dështimit të parë

Këmbëngulja zhvillohet kur fëmija ka mundësi të vazhdojë të përpiqet edhe pasi diçka nuk i ka dalë me të parën. Prindi mund të luajë një rol të rëndësishëm duke e inkurajuar me durim të provojë sërish, të kërkojë një mënyrë tjetër ose të bëjë më shumë përpjekje. Qëllimi nuk është të kërkohet një rezultat i përsosur, por të ndihmohet fëmija që të mos e shohë çdo vështirësi si arsye automatike për t’u dorëzuar.

8. Mos i zgjidhni në vend të tij problemet që mund t’i përballojë vetë

Nga dëshira për të ndihmuar, prindërit ndonjëherë i heqin pa dashje fëmijës mundësinë për të mësuar në mënyrë të pavarur. Nëse të rriturit i bëjnë rregullisht detyrat e shkollës ose i zgjidhin çdo konflikt me bashkëmoshatarët, mund t’i japin mesazhin se nuk është i aftë t’i përballojë vetë sfidat. Me kalimin e kohës, fëmija mund ta pranojë këtë ide për veten dhe të ndalojë së përpjekuri. Është më e dobishme t’i ofrohet mbështetje, por t’i lihet përgjegjësia për detyrën kur është në gjendje ta marrë përsipër. Nuk është e nevojshme që të rriturit të ndërhyjnë automatikisht në çdo konflikt me fëmijë të tjerë, përveç rasteve kur ka një pabarazi të madhe fuqie, keqtrajtim, bullizëm ose një situatë tjetër që kërkon mbrojtje. Për zhvillimin e vetëbesimit, një notë më e ulët e fituar me punën e vet mund të ketë më shumë vlerë edukuese sesa një notë e shkëlqyer e arritur falë punës së dikujt tjetër.

9. Lejojeni fëmijën të njohë edhe papërsosmëritë tuaja

Prindërit nuk kanë nevojë ta paraqesin vazhdimisht fëmijërinë e tyre si një varg suksesesh dhe sjelljesh të patëmeta. Të folurit herë pas here për dobësitë, vështirësitë ose gabimet e veta mund ta forcojë afërsinë dhe autoritetin prindëror të mbështetur te besimi. Kështu, fëmija ka mundësi të kuptojë se as të rriturit nuk ia dalin gjithmonë në çdo gjë. Megjithatë, pranimi i mangësive të veta nuk do të thotë se të njëjtat sjellje duhen lejuar automatikisht te fëmija. Prindi mbetet përgjegjës për ta orientuar drejt sjelljes që e konsideron të drejtë.

10. Kufizoni kohën para televizorit

Si pjesë e një qasjeje prindërore qëllimisht të rreptë dhe parandaluese, autori rekomandon që, pas moshës trevjeçare, shikimi i televizorit të kufizohet në një deri në dy orë gjithsej në javë. Kjo është një këshillë e vetë autorit, e zgjedhur me vetëdije si kufizuese, jo një kufi numerik universal i përcaktuar nga OBSH-ja apo AAP-ja. Një kufi maksimal më i lartë në një udhëzim nuk do të thotë se fëmija duhet ta kalojë gjithë atë kohë para ekranit. Edhe përmbajtja kërkon vëmendje: ekspozimi i shpeshtë ndaj dhunës televizive mund të lidhet me ndjeshmëri më të ulët ndaj vuajtjes së të tjerëve, por ky nuk është një përfundim i pashmangshëm për çdo fëmijë. Qëllimi i kësaj qasjeje është t’u lërë më shumë hapësirë marrëdhënieve, lojës dhe përvojave të tjera, pa pretenduar se çdo minutë e veçantë shikimi shkakton domosdoshmërisht dëm.

11. Tregoni kujdes të veçantë me ekranet në fëmijërinë e hershme

Për fëmijët nën tre vjeç, autori rekomandon shmangien e përmbajtjeve televizive dhe të përmbajtjeve të tjera në ekrane, përfshirë ato në kompjuter. Kjo është një zgjedhje prindërore parandaluese që i jep përparësi kontaktit të drejtpërdrejtë, lojës dhe përvojave në mjedisin real. Kujdesi për zhvillimin e hershëm të trurit nuk duhet kthyer në pretendimin se çdo ekspozim i shkurtër ndaj një ekrani shkakton dëmtim. Udhëzimet e specialistëve ndryshojnë sipas moshës, përmbajtjes dhe mënyrës së përdorimit, ndaj kjo qasje më e rreptë e autorit nuk paraqitet si një rregull i vetëm i përbashkët për të gjitha organizatat shëndetësore. Mesazhi i saj mbetet i qartë: në vitet e para të jetës, marrëdhëniet dhe veprimtaritë pa ekrane kanë përparësi.

12. Dalloni mundësitë e veprimtarive digjitale nga kufizimet e tyre

Krahas rekomandimeve parandaluese për ekranet, është e dobishme të bëjmë dallim mes veprimtarive të ndryshme digjitale. Materiali burimor sugjeron se disa përmbajtje dhe lojëra kompjuterike mund të nxisin aftësi të caktuara emocionale, por nuk përcakton llojet e lojërave, moshat apo aftësitë të cilave u referohet. Kjo mundësi nuk duhet paraqitur si provë se të gjitha lojërat janë të dobishme për zhvillimin emocional, ose si arsye për të shpërfillur kufizimet e rekomanduara. Duhet shqyrtuar përmbajtja konkrete dhe mënyra si përdoret, në vend që t’u atribuohet i njëjti efekt të gjitha veprimtarive digjitale.

13. Kushtojini çdo ditë kohë vetëm fëmijës

Lidhja e përditshme me fëmijën nuk kërkon gjithmonë veprimtari të gjata ose të organizuara posaçërisht. Rëndësi ka të gjeni të paktën pak kohë për të luajtur, për të qëndruar së bashku ose për të biseduar. Këto çaste ofrojnë mundësi për ta njohur më mirë njëri-tjetrin, për të forcuar afërsinë emocionale dhe për të kuptuar çfarë po përjeton fëmija. Kontakti i rregullt e ndihmon të ndiejë interesimin dhe praninë e prindit.

14. Pranojini ndjenjat dhe mësojini sjelljen e përgjegjshme

Fëmija duhet të ketë mundësi të flasë lirshëm për atë që ndien, pa iu thënë se nuk duhet të ndihet ashtu. Ndjenjat nuk zgjidhen në të njëjtën mënyrë si veprimet dhe nuk zhduken vetëm sepse dikush thotë se nuk janë të justifikuara. Por mënyra si i shprehim ato mund të mësohet dhe të udhëhiqet. Prandaj, detyra e prindit nuk është ta ndalojë zemërimin, trishtimin ose frikën, por ta ndihmojë fëmijën t’i njohë, t’i kuptojë dhe t’i shprehë pa lënduar veten apo të tjerët. Fëmija mund të jetë i zemëruar dhe njëkohësisht të mësojë se zemërimi nuk e justifikon çdo sjellje.

15. Kultivoni ndjenjën e humorit

Edhe ndjenja e humorit ka vend në zhvillimin emocional. Të qeshurit së bashku dhe kultivimi i humorit mund të jenë pjesë e marrëdhënieve të përditshme familjare. Përmes këtyre përvojave, fëmija njeh edhe anën më të gëzueshme të komunikimit, ndërsa humori bëhet një mënyrë tjetër për t’u shprehur dhe për t’u lidhur me të tjerët.

16. Zhvilloni zakone që mbështesin shëndetin fizik dhe emocional

Kujdesi për zhvillimin emocional lidhet edhe me mënyrën e jetesës së familjes. Prindërit, së bashku me fëmijën, mund të përvetësojnë zakone më të shëndetshme, që përfshijnë ushqyerjen e ekuilibruar, lëvizjen dhe veprimtaritë e përshtatshme për aftësitë e tij. Një vend të veçantë kanë teknikat e çlodhjes dhe mënyrat për të përballuar ankthin e stresin. Këto zakone nuk janë vetëm për fëmijën: edhe prindi mund të zhvillojë përmes tyre aftësi që e ndihmojnë t’i përballojë më mirë ngarkesat e përditshme.

17. Jepini fëmijës shembullin e një qëndrimi optimist ndaj jetës

Fëmija e formon në një masë të madhe qëndrimin e tij ndaj vështirësive duke vëzhguar si i përballojnë të rriturit. Kur prindi përpiqet të ruajë shpresën, të kërkojë zgjidhje dhe të mos dorëzohet para problemeve, fëmija sheh një shembull të të menduarit optimist. Optimizmi mësohet edhe nga prindërit: mund të kërkojmë zgjidhje të mundshme ose mënyra për t’i përballuar problemet edhe kur nuk mund t’i zgjidhim plotësisht. Kjo qasje nuk do të thotë t’i shpërfillim vështirësitë, por të zhvillojmë gatishmërinë për t’i kuptuar dhe për të vazhduar kërkimin e një rrugëdaljeje, pavarësisht pengesave.

Kthehu te Qendra për Prindërit