Bazat e një edukimi të shëndetshëm

Marrëdhënia mes prindit dhe fëmijës fillon para lindjes

Lidhja mes prindit dhe fëmijës fillon të marrë formë që gjatë shtatzënisë dhe, në njëfarë kuptimi, edhe para ngjizjes. Prindërit e ardhshëm përfytyrojnë pamjen e fëmijës së tyre, temperamentin që do të ketë dhe jetën që i pret së bashku. Këto pritshmëri bëhen gradualisht pjesë e marrëdhënies së tyre emocionale me fëmijën.

Gjatë shtatzënisë, përjetimi i prindërimit bëhet më i drejtpërdrejtë. Nëna kalon ndryshime trupore, hormonale dhe emocionale që e përgatitin për ardhjen e foshnjës. Vëmendja e saj përqendrohet gjithnjë e më shumë te kujdesi, mbrojtja dhe afërsia me fëmijën. Edhe babai përgatitet për prindërimin. Roli i tij, veçanërisht në këndvështrimin tradicional të familjes, shpesh lidhet me ofrimin e sigurisë dhe mbështetjes për nënën dhe fëmijën. Megjithatë, lidhja emocionale dhe kujdesi i përditshëm janë përgjegjësi e të dy prindërve.

Komunikimi me fëmijën ekziston edhe para lindjes. Nëna ndien lëvizjet e tij, ndërsa fëmija reagon gradualisht ndaj lëvizjeve të trupit të nënës dhe tingujve përreth. Gjendja emocionale e gruas shtatzënë lidhet me procese fiziologjike që mund të ndikojnë në zhvillimin e fëmijës. Ekspozimi i zgjatur ndaj stresit të rëndë dhe rrethanave të pafavorshme të jetesës mund të përbëjë një nga faktorët e rrezikut për zhvillimin e tij të mëvonshëm.

Në literaturën e hershme mbi zhvillimin, vëmendje e veçantë u kushtohej dallimeve në zhvillimin psikomotor dhe emocional të fëmijëve të lindur nga shtatzëni të padëshiruara. Këto gjetje duhen kuptuar në kontekstin e rrethanave të ndërlikuara familjare dhe jetësore, jo si një fat i paracaktuar për fëmijën. Zhvillimi i hershëm nuk formohet nga një ngjarje apo ndjenjë e vetme, por nga ndërveprimi i vazhdueshëm i faktorëve biologjikë, kujdesit prindëror dhe përvojave që fiton fëmija.

Takimi i parë dhe krijimi i lidhjes emocionale

Lindja shënon fillimin e një marrëdhënieje krejt të re mes nënës dhe fëmijës. Foshnja, e cila për muaj të tërë ka qenë pjesë e trupit të nënës, bëhet një qenie më vete, me nevojat, reagimet dhe ritmin e saj. Për nënën, ky takim shpesh është i mbushur me emocione të forta dhe të larmishme. Bashkë me gëzimin mund të shfaqen rraskapitja, dhimbja, pasiguria, frika dhe ndjenja e një përgjegjësie të madhe. Pikërisht në këtë periudhë fillon procesi i përshtatjes, gjatë të cilit nëna njeh fëmijën e saj dhe fëmija mëson gradualisht të njohë personin që kujdeset për të.

Lidhja emocionale nuk zhvillohet me të njëjtin ritëm për nënën dhe foshnjën. Nëna mund të fillojë të ndiejë një lidhje të fortë menjëherë pas lindjes, ndërsa fëmija, gjatë muajve që pasojnë, shfaq gjithnjë e më qartë njohjen, afërsinë dhe dëshirën për kontakt. Në krijimin e kësaj lidhjeje ndikojnë proceset biologjike, ndryshimet hormonale, përvojat personale dhe kujdesi i përditshëm.

Kontakti i drejtpërdrejtë fizik ka vlerë të veçantë. Kur foshnja vendoset mbi kraharorin e nënës, ndien ngrohtësinë e trupit të saj, ritmin e njohur të frymëmarrjes dhe rrahjet e zemrës. Ky kontakt mund ta ndihmojë të qetësohet dhe të krijojë afërsinë e parë. Kontakti lëkurë më lëkurë dhe qëndrimi i të porsalindurit pranë nënës janë elemente të rëndësishme të kujdesit bashkëkohor pas lindjes. Mbi këtë parim mbështeten edhe programe si nisma e UNICEF-it «Spitali mik i foshnjës», të cilat përkrahin kontaktin e hershëm, ushqyerjen me gji dhe qëndrimin e nënës e të foshnjës së bashku. Kërkimet e mëparshme e kanë lidhur kontaktin e shpeshtë të hershëm mes nënës dhe të porsalindurit me cilësinë e lidhjes së tyre emocionale të mëvonshme.

Megjithatë, afërsia nuk kufizohet në orët apo ditët e para. Ajo mund të zhvillohet dhe të forcohet përmes çdo takimi, ushqyerjeje, prekjeje dhe përgjigjeje të vëmendshme ndaj nevojave të foshnjës. Prandaj, edhe një ndarje e pashmangshme për arsye mjekësore pas lindjes nuk do të thotë se ka humbur mundësia për të krijuar një lidhje të fortë emocionale. Për të porsalindurin janë veçanërisht të çmuara ngrohtësia, parashikueshmëria dhe prania e personit që kujdeset për të. Ndarjet e papritura ose të zgjatura mund të jenë stresuese për nënën dhe fëmijën, ndaj është e rëndësishme që kontakti i tyre të mundësohet sapo ta lejojë gjendja shëndetësore.

Si mëson fëmija se mund t'u besojë prindërve

Një nga proceset më të rëndësishme të zhvillimit gjatë vitit të parë të jetës është krijimi gradual i mirëkuptimit të ndërsjellë. Në fillim, prindërit përpiqen të kuptojnë çfarë dëshiron foshnja. E qara mund të tregojë uri, lodhje, parehati ose nevojë për afërsi. Edhe lëvizjet e trupit, shprehja e fytyrës, vështrimi dhe tingujt që nxjerr përcjellin mesazhe. Me fitimin e përvojës, prindërit bëhen më të sigurt në dallimin e këtyre sinjaleve.

Njëkohësisht, edhe fëmija fillon të vërë re lidhjen mes sjelljes së vet dhe reagimeve të atyre që e rrethojnë. Kur qan nga uria dhe prindi e ushqen, fiton gradualisht përvojën se nevoja e tij mund të kuptohet. Kur shqetësohet dhe gjen ngushëllim, mëson se parehatia nuk zgjat përgjithmonë dhe se ka dikë që mund ta ndihmojë. Këto përvoja krijojnë bazën e ndjenjës së sigurisë.

Rreth muajit të dytë të jetës, komunikimi shoqëror bëhet më i dukshëm. Foshnja e vështron më gjatë fytyrën e prindit, reagon ndaj zërit, buzëqeshjes dhe lëvizjeve të tij dhe shfaq gjithnjë e më shumë interes për kontakt të drejtpërdrejtë. Ushqyerja, ndërrimi, loja dhe bisedat e buta bëhen mundësi për komunikim ballë për ballë. Prindi reagon ndaj foshnjës dhe foshnja ndaj prindit. Reagimet e tyre bashkërendohen gradualisht.

Mes muajit të tretë dhe të nëntë të jetës, kjo përshtatje e ndërsjellë zakonisht bëhet gjithnjë e më e suksesshme. Prindi e kupton më lehtë domethënien e një lëvizjeje, tingulli apo shprehjeje të caktuar të fytyrës, ndërsa fëmija parashikon gjithnjë e më mirë si do të reagojë prindi. Në fillim, keqkuptimet janë të shpeshta. Prindi mund të mendojë se foshnja ka uri, ndonëse ajo është e lodhur. Mund t'i ofrojë një lodër kur ajo në të vërtetë dëshiron qetësi apo afërsi.

Këto çaste nuk përbëjnë problem në vetvete. Rëndësi ka që komunikimi të vazhdojë. Prindi vëren se përgjigjja e tij nuk ka ndihmuar, provon ndryshe dhe gjen atë që i përshtatet foshnjës. Kështu mësojnë të dy. Fëmija zbulon se me sjelljen e vet mund të ndikojë në atë që ndodh përreth. Prindi zhvillon aftësinë për të dalluar nevojat e tij dhe për t'iu përgjigjur atyre.

Me përsëritjen e përvojave të suksesshme, koha e nevojshme për të kuptuar njëri-tjetrin shkurtohet dhe komunikimi bëhet më i pasur e më i ndërlikuar. Fëmija nuk mëson vetëm si të marrë atë që i nevojitet. Ai zhvillon gradualisht ndjenjën e ekzistencës së vet, të ndikimit që mund të ketë dhe të lidhjes me të tjerët.

Komunikimi fillon shumë përpara fjalëve të para

Prindërit komunikojnë me foshnjën edhe kur nuk thonë asnjë fjalë. Mënyra se si e ngrenë, e mbajnë në krahë, e shohin apo i afrohen tregon gjendjen dhe qëllimin e tyre. Foshnja ende nuk e kupton domethënien e fjalive, por mund të reagojë ndaj tonit të zërit, ritmit të lëvizjeve, shprehjes së fytyrës dhe tensionit trupor. Të folurit e shpejtë, lëvizjet e papritura dhe sjellja e shqetësuar ndonjëherë mund t'ia shtojnë parehatinë. Një zë i qetë, lëvizje të parashikueshme dhe kontakt i butë shpesh e bëjnë më të lehtë qetësimin.

Prandaj qëndrueshmëria emocionale e prindërve është pjesë e rëndësishme e komunikimit të hershëm. Kjo nuk do të thotë se prindi nuk duhet të ndihet kurrë i lodhur, i shqetësuar apo i pasigurt. Do të thotë të përpiqet të njohë gjendjen e vet dhe të mos e lejojë atë të përcaktojë vazhdimisht cilësinë e përgjigjes ndaj fëmijës. Thelbi i komunikimit të mirë nuk është që prindi ta dijë gjithmonë menjëherë çfarë i duhet foshnjës. Shumë më e rëndësishme është të tregojë vëmendje, të përpiqet ta kuptojë dhe të përshtatë përgjigjen e vet.

Fëmija lind pa e kuptuar qartë dallimin mes vetes dhe botës përreth. Gjatë zhvillimit, njeh gradualisht trupin e vet, reagimet e tij dhe njerëzit që kujdesen për të. Në fillim, prindi është një nga pjesët më të rëndësishme të kësaj përvoje. Kur foshnja jep sinjalin e urisë dhe më pas ushqehet, krijohet një lidhje e thjeshtë, por e rëndësishme: sjellja e saj ka nxitur një përgjigje. Nga shumë përvoja të tilla zhvillohet ndjenja se mjedisi përreth mund të jetë i kuptueshëm dhe i parashikueshëm. Kjo ndjenjë bëhet një mbështetje e rëndësishme për marrëdhëniet e mëvonshme, njohjen e njerëzve të tjerë dhe përballimin e vështirësive.

Në moshë të rritur, njerëzit shpesh mbështeten, me ose pa vetëdije, te përvojat e fëmijërisë së tyre. Në çaste pasigurie mund të kujtojnë mënyrën se si prindërit i ngushëllonin, i këshillonin apo u tregonin se besonin tek ata. Kujtime të tilla ndonjëherë japin një ndjenjë sigurie të brendshme edhe kur prindërit nuk janë fizikisht të pranishëm.

Marrëdhënia e përditshme me fëmijën e vogël ka, pra, një rëndësi që shkon përtej një çasti të vetëm. Ushqyerja, dhënia e gjirit, kujdesi, masazhi, loja së bashku dhe bisedat e buta nuk janë thjesht veprime që plotësojnë nevojat e çastit. Ato njëkohësisht ofrojnë mundësi për të krijuar afërsi dhe për të nxitur zhvillimin fizik, emocional dhe shoqëror.

Çfarë ndodh kur fëmija nuk merr përgjigjen që i nevojitet

Nuk është gjithmonë e lehtë të dallohen nevojat e fëmijës, sidomos kur prindi po kalon një periudhë të vështirë të jetës. Simptomat depresive, ankthi i fortë, stresi i zgjatur, rraskapitja emocionale apo preokupimi me probleme serioze mund t'ia bëjnë më të vështirë prindit t'i vërë re dhe t'i kuptojë sinjalet e fëmijës. Kur kjo ndodh shpesh dhe pa mbështetjen e duhur, cilësia e komunikimit mes tyre mund të dobësohet.

Foshnja përpiqet të krijojë kontakt, por reagimi mungon ose nuk i përgjigjet nevojës së saj. Për shembull, fëmija kërkon afërsi dhe merr një lodër. Është i lodhur dhe ka nevojë të qetësohet, ndërsa prindi përpiqet ta argëtojë. Është i shqetësuar dhe, në vend të ngushëllimit, merr një varg stimujsh të rinj.

Nga jashtë, ky kujdes mund të duket jashtëzakonisht i vëmendshëm, sepse prindi i ofron vazhdimisht diçka fëmijës. Megjithatë, sasia e gjërave që i ofrohen nuk mund të zëvendësojë kuptimin e nevojës së vërtetë. Fëmija mund të ketë shumë lodra, rroba dhe veprimtari të organizuara me kujdes, e megjithatë t'i mungojë lidhja emocionale. Në kapitullin origjinal theksohet veçanërisht dallimi mes kushtimit të shumë vëmendjeje dhe dhënies së përgjigjes për të cilën fëmija ka vërtet nevojë. Mungesa e zgjatur e përgjigjeve të ndjeshme dhe të përshtatshme mund të ndikojë negativisht në ndjenjën e sigurisë dhe zhvillimin emocional.

Megjithatë, është e rëndësishme të dallohen vështirësitë e herëpashershme nga një model i vazhdueshëm neglizhimi. Një prind që po përjeton depresion ose rraskapitje nuk është automatikisht i padisponueshëm emocionalisht apo i paaftë për t'u kujdesur mirë për fëmijën. Me mbështetjen e duhur, trajtim kur është i nevojshëm dhe përfshirjen e njerëzve të tjerë të afërt, është e mundur të plotësohen nevojat e fëmijës dhe të ruhet një lidhje e fortë.

Besimi tek aftësitë e fëmijës

Zhvillimi i shëndetshëm nuk varet vetëm nga sa e mbron prindi fëmijën, por edhe nga sa beson tek aftësitë e tij. Në vitet e para të jetës, fëmija provon diçka të re pothuajse çdo ditë. Dëshiron të kapë një send që nuk e arrin dot, të rrotullohet, të ngrihet, të zvarritet, të ecë ose të eksplorojë vetë hapësirën përreth. Në fillim nuk i njeh qartë as kufijtë e vet, as kufizimet e mjedisit. Pikërisht kjo kureshtje nxit zhvillimin e aftësive të reja.

Prindi që dallon kur fëmija është gati për hapin tjetër dhe i mundëson të eksplorojë në mënyrë të sigurt i jep një mbështetje të rëndësishme për zhvillimin. Një marrëdhënie e tillë kërkon besim tek ajo që fëmija ende ka për të mësuar, pa pritur që të zotërojë diçka para se të jetë gati. Në vend që t'ia heqë çdo vështirësi nga rruga, prindi i jep mundësi të provojë, të gabojë, të ndryshojë mënyrën dhe të provojë sërish. Me kalimin e kohës, fëmija përjeton rritjen e aftësive të veta dhe mëson se pengesat nuk janë gjithmonë arsye për t'u dorëzuar.

Hapat e parë drejt pavarësisë

Rreth moshës njëvjeçare, fëmija bëhet gjithnjë e më i lëvizshëm dhe fillon të largohet gradualisht nga personi pranë të cilit ndihet më i sigurt. Fillimisht largohet vetëm pak hapa, pastaj eksploron një hapësirë gjithnjë e më të gjerë. Megjithatë, gjatë këtyre eksplorimeve të vogla, shpesh kthen kokën, kërkon vështrimin e prindit ose kthehet tek ai. Pavarësia e tij zhvillohet pikërisht nga ndjenja se ka një vend të sigurt ku mund të kthehet.

Duke u pjekur, fëmija zhvillon gradualisht aftësinë për ta ruajtur ndjenjën e lidhjes me prindin edhe kur nuk janë bashkë. Gjatë kësaj periudhe, disa fëmijë lidhen veçanërisht me një send të caktuar: një lodër prej pellushi, një batanije të vogël, një copë pëlhure ose një biberon qetësues. Ky send quhet objekt kalimtar. Ai mund t'i japë fëmijës ngushëllim kur bie në gjumë, kur ndahet nga prindi ose në çaste të tjera kur ka nevojë për më shumë siguri. Aroma e njohur, prekja apo prania e lodrës së parapëlqyer e ndihmojnë të përshtatet më lehtë me mungesën e përkohshme të prindit.

Si i mësojnë fëmijët kufijtë

Rritja përfshin eksplorim të pandërprerë. Fëmija dëshiron të zbulojë çfarë mund të bëjë, deri ku i lejohet të shkojë, si funksionojnë sendet dhe si do të reagojnë të tjerët ndaj veprimeve të tij. Gjatë këtij procesi vë në provë edhe kufijtë e sjelljes. Temperamenti, kureshtja e lindur dhe aftësitë që i lejon faza e zhvillimit ndikojnë në mënyrën dhe intensitetin e këtij eksplorimi.

Një tjetër ndikim i rëndësishëm vjen nga prindërit. Përmes mënyrës se si e edukojnë fëmijën, ata përcaktojnë çfarë është e pranueshme, si respektohen nevojat e njerëzve të tjerë dhe në cilat situata ai mund të vendosë vetë. Mënyra se si vendosen këta kufij shpesh lidhet me përvojat personale të prindërve dhe edukimin që kanë marrë vetë.

Disa familje ndjekin një qasje shumë lejuese, me pak rregulla dhe kufizime. Kjo marrëdhënie mund të krijojë vështirësi nëse fëmija nuk mëson kurrë se edhe njerëzit e tjerë kanë nevojat, të drejtat dhe hapësirën e tyre personale. Fëmija që është mësuar t'i plotësohet menjëherë çdo dëshirë mund të presë të njëjtën gjë edhe jashtë familjes. Mes bashkëmoshatarëve, në kopsht apo në një mjedis tjetër, mund ta ketë të vështirë të kuptojë pse nuk mund të vendosë gjithmonë për gjithçka. Pa mundësinë për të mësuar vetëkontrollin dhe respektin ndaj të tjerëve, do ta ketë më të vështirë ta përshtatë sjelljen me situata të ndryshme shoqërore.

Vendimmarrja e pavarur dhe pasojat e natyrshme

Ashtu siç ka nevojë të njohë kufijtë, fëmijës duhet t'i jepet mundësia të marrë vendime të përshtatshme për moshën e vet. Çdo mundësi e tillë e ndihmon të zhvillojë pavarësinë dhe të kuptojë pasojat e veprimeve të veta.

Në kapitullin origjinal, si shembull merret ushqyerja. Fëmija duhet të lejohet të shprehë se nuk dëshiron të hajë, në vend që çdo vakt të kthehet në një garë mes prindit dhe fëmijës. Nëse fëmija e refuzon vaktin që i ofrohet, prindi mund ta përfundojë ushqyerjen me qetësi dhe t'i ofrojë ushqim në momentin e ardhshëm të përshtatshëm, duke pasur parasysh moshën, gjendjen shëndetësore dhe nevojat e vërteta ushqyese të fëmijës. Qëllimi nuk është ndëshkimi me uri, por shmangia e detyrimit dhe zhvillimi i një marrëdhënieje më të shëndetshme me ushqyerjen.

Një parim i ngjashëm mund të zbatohet edhe në lojë. Nëse fëmija refuzon me zemërim të luajë së bashku, prindi nuk ka pse të këmbëngulë apo të përpiqet pafund ta bindë. Mund ta respektojë zgjedhjen e tij në atë çast dhe t'i lërë hapësirë të vendosë vetë kur dëshiron ta vazhdojë kontaktin. Kështu, fëmija zbulon gradualisht se vendimet e veta kanë rëndësi, por edhe se nuk mund të kontrollojë gjithmonë sjelljen e njerëzve të tjerë.

Në edukim dallohen, pra, dy qasje shumë të ndryshme. Në të parën, prindi e përshtat vazhdimisht mjedisin me dëshirat e fëmijës, duke larguar pothuajse çdo pengesë dhe parehati. Në të dytën, prindi e ndihmon gradualisht fëmijën të mësojë të përballojë një botë që nuk u përshtatet gjithmonë nevojave të tij të çastit. Nëse fëmija nuk ndeshet kurrë me zhgënjime dhe kufizime, më vonë mund ta ketë më të vështirë të përballojë situatat në të cilat rrethanat nuk mund të ndryshohen.

Detyra e prindit nuk është të largojë çdo vështirësi nga jeta e fëmijës, por t'i japë siguri dhe mbështetje ndërsa ai zhvillon aftësinë për t'i përballuar vështirësitë.

Vetëvlerësimi ndërtohet përmes përvojave të përditshme

Imazhi që fëmija krijon për veten formohet në masë të madhe përmes marrëdhënieve me njerëzit më të afërt. Që në foshnjëri, ai ndjek me vëmendje shprehjen e fytyrës së prindit, tonin e zërit, gjestet dhe mënyrën se si të rriturit i drejtohen. Nga këto reagime mëson gradualisht si e shohin të tjerët.

Kur prindi vëren përpjekjen e fëmijës, e inkurajon ose shfaq kënaqësi për arritjen e tij, fëmija merr konfirmimin se është i aftë dhe meriton vëmendje. Është veçanërisht e dobishme t'i jepet mundësia të kryejë vetë detyrat për të cilat është gati nga ana zhvillimore. Fëmija që ka mundësinë të provojë diçka dhe t'ia dalë zhvillon ndjenjën se është i aftë.

Përkundrazi, nënçmimi i vazhdueshëm, tallja dhe krahasimi me fëmijët e tjerë mund t'ia dobësojnë vetëbesimin. T'i thuash fëmijës se është budalla, i paaftë apo më pak i zoti se vëllai, motra ose një bashkëmoshatar mund të lërë një gjurmë të thellë emocionale. Fjalë të tilla nuk janë të padëmshme vetëm sepse nuk përfshijnë ndëshkim fizik.

Prandaj prindi duhet ta dallojë vlerën e fëmijës nga veprimi që dëshiron të korrigjojë. Mund të thuhet qartë se një sjellje e caktuar nuk është e pranueshme, pa i dhënë fëmijës mesazhin se ai vetë është i keq apo ka më pak vlerë. Fëmija duhet të mësojë se gabimet janë pjesë e rritjes dhe se dashuria prindërore nuk mbaron për shkak të një veprimi të gabuar.

Vini re atë që fëmija bën mirë

Prindërit shpesh reagojnë më shpejt ndaj sjelljes së padëshiruar sesa ndaj asaj që fëmija bën mirë çdo ditë. Një prapësi, mosbindje apo grindje e tërheq vëmendjen pothuajse menjëherë, ndërsa përpjekja, durimi dhe bashkëpunimi ndonjëherë kalojnë pa u vënë re. Ia vlen të mendojmë sa herë gjatë ditës fëmija dëgjon kritika dhe sa herë vlerësohet për diçka që e ka bërë siç duhet. Komentet vazhdimisht negative do të ishin të vështira për t'u përballuar edhe për një të rritur, madje edhe kur vijnë nga dikush që ia do të mirën.

Në vend që vëmendja të përqendrohet pothuajse vetëm te gabimet, është e dobishme të bëhet një përpjekje e vetëdijshme për të vënë re veprimet e dëshirueshme. Për shembull, prindi mund të vërejë se fëmija e ka rregulluar vetë shtratin, ka pritur me durim radhën në lojë ose ka ndihmuar një fëmijë tjetër. Kur i njeh dhe i përmend qartë këto veprime, e ndihmon fëmijën të kuptojë çfarë ka bërë mirë. Lavdërimi ka vlerë të veçantë kur është i sinqertë, konkret dhe i lidhur me një përpjekje ose sjellje të vërtetë.

Shpërblimet nuk kanë pse të jenë materiale. Një përqafim, një buzëqeshje, një fjalë inkurajuese apo kënaqësia e përbashkët për një arritje shpesh kanë shumë më tepër domethënie se një dhuratë. Kështu fëmija mëson ta lidhë përpjekjen dhe bashkëpunimin e vet me ndjenjën e kënaqësisë, jo vetëm me shmangien e ndëshkimit.

Rregullat janë të nevojshme, por duhet të jenë të qarta

Çdo familje ka nevojë për disa rregulla të bashkëjetesës. Qëllimi i tyre nuk është kontrolli si qëllim më vete, por ta ndihmojnë fëmijën të zhvillojë vetëdisiplinën, të kuptojë pasojat dhe të respektojë të tjerët. Fëmijët herë pas here do t'i vënë kufijtë në provë, edhe kur i njohin mirë. Kjo është pjesë përbërëse e zhvillimit dhe jo domosdoshmërisht shenjë se prindërit po bëjnë diçka gabim.

Rregullat duhet të jenë të kuptueshme, të përshtatshme për moshën dhe mjaft të qarta që fëmija ta dijë çfarë pritet prej tij. Për shembull, familja mund të bjerë dakord që gjatë vakteve të mos shihet televizor, që goditjet dhe fyerjet të mos lejohen ose që loja të mbarojë në një orë të caktuar.

Po aq e rëndësishme është që fëmija ta dijë çfarë do të ndodhë nëse e shkel rregullin. Në disa situata mjafton një kujtesë apo paralajmërim. Në të tjera mund të jetë e nevojshme të kufizohet përkohësisht një veprimtari, të ndërpritet loja apo të hiqet një privilegj, si shikimi i një filmi vizatimor. Këto pasoja duhet të jenë të arsyeshme, të lidhura me sjelljen dhe të zbatohen pa poshtërim apo frikësim.

Më shumë rëndësi ka qëndrueshmëria. Nëse e njëjta sjellje një ditë shpërfillet plotësisht dhe ditën tjetër shkakton një reagim të ashpër, fëmija e ka të vështirë t'i kuptojë kufijtë. Qëndrueshmëria i mundëson të parashikojë reagimet e prindërve dhe të zhvillojë gradualisht kontrollin e sjelljes së vet.

Koha e kaluar së bashku ka një rëndësi të veçantë

Jeta e sotme familjare shpesh është e mbushur me detyrime që ua bëjnë të vështirë prindërve dhe fëmijëve të gjejnë mjaftueshëm kohë për të qenë bashkë. Puna, punët e shtëpisë dhe nxitimi i përditshëm mund të bëjnë që familja të mblidhet rrallë edhe për një vakt të zakonshëm. Megjithatë, pikërisht këto çaste të përditshme shpesh janë jashtëzakonisht të rëndësishme për fëmijën. Ndonjëherë mjafton të ngrihen dhjetë minuta më herët për të ngrënë mëngjesin së bashku, ose ta lënë larjen e enëve për më vonë dhe të bëjnë një shëtitje të shkurtër pas darkës.

Fëmija të cilit i mungon vëmendja mund të fillojë të përdorë sjellje të padëshiruara për ta tërhequr atë. Nëse prindi e vëren fëmijën pothuajse vetëm kur ai krijon një problem, kjo vëmendje mund të ndihmojë pa dashje që e njëjta sjellje të vazhdojë.

Prandaj është e dobishme të planifikohet kohë vetëm për të qenë së bashku. Disa familje caktojnë një ditë në javë për një veprimtari të veçantë me nënën ose babanë. Fëmija mund të marrë pjesë në zgjedhjen e asaj që do të bëjnë bashkë. Rëndësi ka që ta dijë se kjo kohë i përket atij dhe prindit. Afërsia ruhet edhe përmes shenjave të vogla të vëmendjes: një mesazhi të lënë për fëmijën, lodrës së parapëlqyer të bërë gati për kthimin e tij në shtëpi ose një rituali të thjeshtë të përbashkët.

Me rritjen e fëmijëve ndryshon edhe mënyra se si e kërkojnë afërsinë e prindërve. Adoleshentët shpesh duken më pak të interesuar për kohën me familjen sesa fëmijët e vegjël. Megjithatë, edhe ata kanë nevojë që prindërit të jenë të disponueshëm kur duan të bisedojnë apo të ndajnë diçka me ta. Shkuarja së bashku në koncert, lojërat e tavolinës ose veprimtari të tjera mund të ndihmojnë në ruajtjen e komunikimit dhe t'u japin prindërve mundësinë të njohin më mirë interesat dhe miqtë e fëmijës.

Prindërit që punojnë nuk duhet të mendojnë se një marrëdhënie e mirë është e mundur vetëm me shumë kohë të lirë. Përgatitja e kokoshkave së bashku, loja me letra, një shëtitje e shkurtër ose soditja e vitrinave mund të kthehen në kujtime të bukura familjare. Shpesh nuk është vendimtare sa e veçantë është veprimtaria, por sa të pranishëm janë vërtet prindi dhe fëmija për njëri-tjetrin gjatë saj.

Fëmija mëson më shumë nga sjellja e prindërve sesa nga udhëzimet e tyre

Fëmijët e vegjël mësojnë kryesisht duke vëzhguar dhe imituar. Sa më të vegjël janë, aq më shumë mbështeten tek ajo që shohin në mjedisin e afërt, veçanërisht te sjellja e prindërve. Prandaj mënyra se si të rriturit flasin, shprehin zemërimin, zgjidhin mosmarrëveshjet dhe sillen me njerëzit e tjerë bëhet pjesë e rëndësishme e edukimit të fëmijës.

Një prind që shpesh bërtet kur është i shqetësuar vështirë se mund të presë që fëmija të mësojë vetë një mënyrë tjetër për të shprehur zemërimin. Kërkimet kanë treguar një lidhje mes ekspozimit ndaj modeleve agresive të sjelljes në familje dhe zhvillimit të agresivitetit te fëmijët.

Prandaj nuk mjafton t'i thuhet fëmijës se duhet të jetë i sjellshëm, i duruar, i dashur apo i ndershëm. Ai duhet të ketë mundësi t'i shohë këto vlera në veprimet e përditshme të të rriturve. Respekti shfaqet në mënyrën e të folurit me njëri-tjetrin, mirësjellja në marrëdhëniet me të tjerët dhe ndershmëria në përputhjen mes fjalëve dhe veprimeve.

Fëmija mëson të jetë bujar kur sheh se prindi i ndihmon të tjerët pa pritur shpërblim. Mëson mirënjohjen kur të rriturit falënderojnë sinqerisht. Mëson t'i vlerësojë dallimet kur në shtëpinë e tij njerëzit e tjerë nuk nënçmohen për tiparet, zgjedhjet apo prejardhjen e tyre. E njëjta gjë vlen për tolerancën, sjelljen miqësore dhe aftësinë për t'i trajtuar të tjerët me mirëkuptim.

Shembulli prindëror nuk ka nevojë të jetë i përsosur që të ketë vlerë. Shumë më e rëndësishme është që sjellja e të rriturve të përputhet me vlerat që duan t'i përcjellin fëmijës. Në fund, një nga mënyrat më të thjeshta që prindi të reflektojë mbi veprimin e vet është të pyesë veten nëse do të dëshironte që fëmija i tij një ditë të sillej po ashtu me të tjerët.

Përfundim

Bazat e një edukimi të shëndetshëm ndërtohen shumë përpara se fëmija të mund të kuptojë rregullat dhe shpjegimet. Ato formohen përmes marrëdhënies së përditshme, në të cilën fëmija zbulon gradualisht se nevojat e tij janë të rëndësishme, ndjenjat e tij kanë kuptim dhe ka njerëz të cilëve mund t'u besojë. Ndërsa rritet, kësaj ndjenje sigurie i shtohen nevoja të reja zhvillimore: eksplorimi, pavarësia, marrja e vendimeve, pranimi i kufizimeve dhe kuptimi i të tjerëve.

Roli prindëror, pra, ndryshon vazhdimisht. Në fillim, më e rëndësishmja është të dallohen dhe të plotësohen nevojat e të porsalindurit të pambrojtur. Më vonë bëhet gjithnjë e më e rëndësishme t'i jepet fëmijës mundësia të zhvillojë aftësitë e veta, të mësojë nga përvoja dhe të marrë gradualisht përgjegjësi. Dashuria dhe kufijtë nuk janë pjesë të kundërta të edukimit. Kur zbatohen me mirëkuptim dhe qëndrueshmëri, së bashku krijojnë një mjedis ku fëmija mund të zhvillojë vetëbesimin dhe ndjenjën e sigurisë.

Prindi nuk mund t'ia largojë fëmijës të gjitha vështirësitë e ardhshme apo të garantojë paraprakisht rezultatin e çdo vendimi që ai do të marrë në jetë. Megjithatë, mund t'i japë diçka me vlerë të qëndrueshme: përvojën e të qenit i dashur, aftësinë për të kuptuar veten dhe të tjerët, si edhe besimin tek aftësitë e veta. Pikërisht nga këto përvoja të hershme formohen gradualisht bazat e jetës së tij të ardhshme.