Duygusal zekâ
Bir çocuk yeni bilgileri hızla öğrenebilir, karmaşık görevleri başarıyla tamamlayabilir ve olağanüstü zihinsel beceriler gösterebilir. Buna rağmen kendi duygularını anlamakta, başkalarıyla ilişki kurmakta ya da hayal kırıklığıyla baş etmekte zorlanabilir. Zihinsel beceriler ile duygusal olgunluk aynı şey değildir; gelişimleri de tamamen aynı biçimde ilerlemez. Yeni kuşakların zekâ testlerinde daha iyi sonuçlar aldığı, buna karşılık duygusal ve sosyal becerilerinin daha zayıf olduğu yönündeki gözlem, bütün çocuklar için doğrulanmış genel bir gerçek olarak değil, üzerinde düşünmeye değer bir çıkış noktası olarak ele alınmalıdır. Bu gözlem, çocuk yetiştirirken çoğu zaman yeterince üzerinde durmadığımız bir soruyu gündeme getirir: Çocuklara yalnızca yetkin ve başarılı olmayı mı öğretiyoruz, yoksa kendilerini anlamaları, nitelikli ilişkiler kurmaları ve hayatın getirdiği güçlüklerle baş etmeleri için de aynı ölçüde hazırlık yapıyor muyuz?

Yazının içeriği
Duygusal zekâ sahibi olmak ne demektir?
Duygusal zekâ, çocuğun kendi duygularını fark etmesine ve anlamasına, bunları başkalarının anlayabileceği biçimde ifade etmesine, bunu yaparken de kendisine ya da başkalarına zarar vermemesine yardımcı olan becerileri kapsar. Başkalarının duygularını anlamak, empati kurmak, nazik ve saygılı olmak, iş birliği yapmak ve sorunlara birlikte çözüm aramaya istekli olmak da bu kapsamdadır. Duygusal açıdan gelişen çocuk, her isteğinin hemen karşılanması gerekmediğini, bazen bir ödül için bekleyebileceğini ve engellerle karşılaştığında çabalamayı sürdürmenin değerli olduğunu giderek öğrenir. Azim, kendini motive edebilme, umudu koruma, hayata iyimser bakma ve hem kendi becerilerine hem de diğer insanlara güvenme bu gelişimin önemli parçalarıdır. Bütün bu özellikler, çocuğun kendisini nasıl gördüğünü, günlük güçlükler karşısında nasıl tepki verdiğini ve çevresiyle nasıl ilişki kurduğunu birlikte şekillendirir.
Duygusal becerileri neden zihinsel beceriler kadar özenle geliştirmiyoruz?
Ebeveynler, erken çocukluktan itibaren çocuklarına mümkün olduğunca çok öğrenme fırsatı sunmaya çalışır. Onları spor etkinliklerine yönlendirir, yabancı dil öğrenmelerini, müzikle ve bilgisayarla tanışmalarını sağlarlar. Daha pek çok becerinin de ileride daha başarılı, hayatından memnun ve yaşama daha hazırlıklı olmalarına yardımcı olacağını düşünürler. Ancak bilgi ve zihinsel beceriler, hayatın bütün koşullarıyla baş etmek için tek başına yeterli değildir. Son yıllarda duygusal becerilerin önemine giderek daha fazla dikkat çekilmektedir. Bu önem, yalnızca iyi insan ilişkileriyle bağlantılı özelliklerin gelişimi için değil, genellikle hayatta başarı olarak görülen kazanımlar için de geçerlidir. Bazı yazarlar, duygusal zekânın geleneksel zekâ testlerinden alınan sonuçlardan daha önemli olabileceğini bile düşünür. Yine de bu beceriler günlük yaşamdaki yetiştirme tutumları ve deneyimlerle öğrenilebildiği hâlde gelişimleri çoğu zaman tesadüfe bırakılır. Duygusal becerilerin yeterince gelişmemesinin olası açıklamalarından biri, bunları çocuklara yeterince bilinçli ve tutarlı biçimde öğretmememizdir. Yetişkinler de çocukların bu değerleri kendiliğinden benimseyebileceği davranış örneklerini her zaman sunmaz. Çocuk, insanların aile içinde, toplumda ve gündelik ilişkilerde birbirlerine nasıl davrandığını izler. Dürüstlüğün, iyiliğin ve başkalarını anlamanın artık bir işe yaramadığını sık sık duyarsa bu mesajlar, hangi davranışların yararlı ya da istenir olduğuna dair düşüncesini de şekillendirir. Dolayısıyla ebeveynler çocuklarının değerlerini yalnızca doğrudan öğrettikleriyle değil, yorumlarıyla, davranışlarıyla ve başkaları hakkında konuşma biçimleriyle de etkiler.
Hayatın ilk yılları neden özellikle önemlidir?
Hem bilişsel hem de duygusal gelişim, birbiriyle bağlantılı birçok etkene bağlıdır. Duygusal beceriler öğrenme, deneyim ve özenle seçilmiş yetiştirme yaklaşımlarıyla geliştirilebilir. Ancak bundan, çocuk yetiştirmenin bilişsel beceriler üzerindeki etkisinin önemsiz olduğu sonucu çıkarılamaz. Erken çocukluk özellikle önemli bir dönemdir: Çocuk yoğun biçimde yeni davranış ve tepki yolları öğrenirken beyni de önemli gelişimsel değişimler geçirir. Bu dönemde edinilen deneyimler, daha sonra durumları nasıl anlayacağını, duyguları nasıl yaşayacağını ve güçlükler karşısında nasıl davranacağını şekillendiren örüntülere katkıda bulunur. Çocuk, gündelik ilişkiler içinde sorunlarla, hayal kırıklıklarıyla ve zorlayıcı durumlarla baş etmek için kendine özgü yollar geliştirir. Bu öğrenmenin amacı yalnızca onu başarıya hazırlamak değil; hayatından memnun, sağlıklı ve duygusal açıdan dengeli bir insan olarak büyümesine de yardımcı olmaktır.
Ebeveynler duygusal gelişimi farkında olmadan nasıl zorlaştırabilir?
Çocuk duyguları yaşayabilme kapasitesiyle doğar; ancak onları fark etmeyi, anlamayı ve ifade etmeyi kendisine bakım veren kişilerle kurduğu ilişkiler içinde yavaş yavaş öğrenir. Hayatın ilk yıllarında, ebeveynlerin onun duygusal tepkilerine nasıl karşılık verdiği özellikle önemlidir. Yetişkinler çocuğun ne hissettiğini fark ettiğinde, duygularını kabul edip adlandırdığında ve uygun biçimde ifade etmesine yardımcı olduğunda, çocuğa duygularını anlama becerisini geliştirme fırsatı sunar. Buna karşılık duygular sürekli görmezden gelinir, fark edilmez ya da reddedilirse çocuk onları bastırmayı, saklamayı, hatta inkâr etmeyi öğrenebilir. Bu nedenle küçük bir çocuğun ilgiye ve ebeveynlerinin katılımına duyduğu ihtiyaç beslenme, temizlik ve fiziksel güvenlikle sınırlı değildir. Çocuğun duygusal dünyasına da katılan bir yetişkine ihtiyacı vardır.
Çocuğa hangi duyguları hissetmemesi gerektiğini söylediğimizde
Ebeveynler, kendilerini huzursuz ettiği, endişelendirdiği ya da aşırı göründüğü için çocuklarının duygularını sık sık durdurmaya çalışır. Çoğu zaman iyi niyetlidirler: Çocuğu sakinleştirmek ya da hoş olmayan bir deneyimden korumak isterler. Yine de bu yaklaşım, çocuğun yetişkinlerin hoşnutsuzluğunu önlemek için gerçek tepkilerini gizlemeyi öğrenmesine yol açabilir. Çocuklara çok küçük yaşlardan itibaren kızmamaları, üzülmemeleri ya da korkmamaları söylenir. Bazen tam da bu ihtiyaçlarını anlatmaya çalışırken aç, susuz ya da yorgun olmadıklarına ikna edilmeye çalışılırlar. Hiddet, kıskançlık, haset, nefret ve çaresizlik kabul edilemez sayılabilir; bazen yoğun sevinç veya âşık olma gibi hoş duygular bile sınırlandırılır. Çocuk, şimdi sırası olmadığı için sevinmeyi bırakması gerektiğini ya da korkacak bir şey bulunmadığını duyabilir. Sanki her duygunun mantıklı bir gerekçesi olması gerekiyordur. Çocuğun yakınlarına karşı aynı anda farklı duygular yaşadığı durumlar özellikle karmaşıktır. Örneğin küçük bir erkek kardeşin doğması yoğun kıskançlık yaratabilir; çocuk öfke anında kardeşinin hiç doğmamış olmasını bile dileyebilir. Ebeveyn, çocuğun o anda yaşadığı duyguyu fark etmek yerine ona aslında kardeşini sevdiğini söyleyebilir. Çocuk yaralandığında veya iğne olduğunda, yetişkinlerin canının acımadığını, bunun korkulacak bir şey olmadığını ve abarttığını söylemesi de benzer bir durumdur. Böyle bir mesaj, çocuğun güvendiği birinden geldiği için özellikle kafa karıştırıcı olabilir. Bunun nasıl hissettirdiğini anlamak için gerçekten canımızın yandığını, fakat yakınımızdaki birinin acıyı uydurduğumuzu ısrarla söylediğini düşünmek yeterlidir. Başkaları iyi biri olduğunu ya da bize yakınlık duyduğunu düşünüyor diye, güçlü bir antipati beslediğimiz birini aslında sevdiğimize ikna edilmeye çalışılmamız da aynı ölçüde rahatsız edici olurdu.
Duyguları kabul edilmediğinde çocuk hangi sonuçlara varabilir?
Yetişkinler çocuğun hissettiklerini sürekli reddettiğinde çocuk, duygularının önemli, istenir ya da kabul edilebilir olmadığına inanmaya başlayabilir. Ancak bu sonuç yalnızca duygularla sınırlı kalmayabilir. Çocuk, kendisinin de olduğu hâliyle yeterince iyi olmadığını hissedebilir. Duyguların insan olmanın doğal bir parçası olduğunu anlamak yerine, ebeveynlerinin kabulünü ve sevgisini hak etmek için farklı biri olması gerektiğine inanabilir. Böyle deneyimlerden olumsuz bir benlik algısı ve değersizlik duygusu gelişebilir. Kendi değerinden kuşku duyan çocuk, güçlü yönlerini ve becerilerini fark etmekte zorlanabilir; güvensizliği nedeniyle bunları yeterince kullanmayabilir ve çabalamayı bırakabilir. Bunun sonucunda gerçek potansiyelinin altında sonuçlar elde edebilir. Tersi bir örüntü de mümkündür: Çocuk olağanüstü çaba gösterir, çok iyi sonuçlar alır ve sürekli değerini kanıtlamaya çalışır; ancak başarısına rağmen kendisini yetersiz hissetmeye, kendisinden memnun olmamaya ve zaman zaman depresif bir ruh hâli yaşamaya devam eder.
Ebeveynlerin duygusal zekâsı da çocuğun gelişimini şekillendirir
Çocuklar duygularla nasıl ilişki kuracaklarını yalnızca söylediklerimizden öğrenmez. Yetişkinlerin kendi duygularına yaklaşımı da aynı derecede önemli olabilir. Bu nedenle çocuğun duygusal zekâsını geliştirmek, ebeveynin kendisini daha iyi anlamaya istekli olmasıyla da başlar. Üzgün, endişeli, öfkeli ya da hayal kırıklığına uğramış olduğumuzu fark edebiliyor muyuz? Ne hissettiğimizi kelimelere dökebiliyor muyuz, yoksa duygularımızı bastırmak daha mı kolay geliyor? Duygusal tepkilerimizi kabul ediyor muyuz, yoksa onlarla sürekli mücadele mi ediyoruz? Duygularımızın düşüncelerimiz ve davranışlarımızla ilişkisini anlıyor muyuz? Kendi ruh hâlimizi ne ölçüde etkileyebileceğimizin farkında mıyız? Bu sorular önemlidir; çünkü duygularını tanımakta zorlanan biri çoğu zaman onları düzenlemekte de zorlanır. Duyguları fark etme ve ifade etme güçlükleri, depresif durumlar dâhil ruhsal ve bedensel yakınmalara eşlik edebilir. Böyle bir ilişki tek başına neden-sonuç bağını kanıtlamaz; duyguları kontrol altında tutmanın her durumda zararlı olduğu anlamına da gelmez.
Duygularımızı anlayabilir, nasıl karşılık vereceğimizi seçebiliriz
Duygusal öz düzenleme, kişinin kendi ruh hâlini izlemesini, değişimleri fark etmesini ve nasıl tepki vereceğini bilinçli olarak seçmesini içerir. Duygularla bu şekilde ilişki kurmak, gündelik yaşamda ve hedeflere ulaşmada önemli bir dayanak olabilir. Duygular, bir arabayı harekete geçiren yakıta benzer biçimde, içsel bir enerji kaynağı olarak düşünülebilir. Yaşantımızın parçasıdırlar; ancak her davranışımızı belirlemek zorunda değildirler. Bir duygu çok yoğun olsa bile ona farklı şekillerde karşılık vermek mümkündür. Örneğin yoğun öfke ağlama, bağırma, bir başkasına saldırma ya da geri çekilme yoluyla dışa vurulabilir. Bir duygunun ortaya çıkması, onu nasıl göstereceğimizle aynı şey değildir. Bu ayrım duygusal gelişimin önemli bir parçasıdır: Davranışlarımızı sorumlulukla yönetmeyi öğrenmek için duygularımızı inkâr etmemiz gerekmez.
Çocuk, hakkında konuşulmasa da ebeveyninin ruh hâlini fark eder
Ebeveynler bazen çocuğu kendi sorunlarıyla yormamak için üzüntülerini, öfkelerini veya kaygılarını saklamaya çalışır. Amaç çoğunlukla çocuğu korumaktır; ancak yetişkinler konuşmasa da çocuk bir şeylerin değiştiğini anlayabilir. Ebeveyninin yüz ifadesini, ses tonunu, davranışlarını ve duygusal uzaklığını fark eder. Yine de yaşı ve sınırlı deneyimi nedeniyle bu değişimlerin sebebini doğru anlamayabilir. Okul öncesi dönemde çocuklar, olayları çoğu zaman kendi rolleri üzerinden düşünür. Bu nedenle sorun kendisiyle hiç ilgili olmasa bile ebeveyninin öfkesine ya da üzüntüsüne kendisinin yol açtığı sonucuna varabilir. Ebeveyninin, kendisi yeterince iyi olmadığı için mutsuz olduğuna ve bu yüzden sevgiyi hak etmediğine inanmaya başlayabilir.
Çocuk yetişkinlerin duygularından kendisini sorumlu tuttuğunda
Ebeveynlerinin ruh hâlini yanlış anlamak, çocuğun kendisi hakkında çok ağır düşünceler geliştirmesine yol açabilir. Birinin öfkesinin ya da üzüntüsünün sebebi olduğuna inanan çocuk, başkalarının kendisi olmadan daha iyi olacağını veya hiç doğmamış olması gerektiğini düşünebilir. Bunları dile getirebilir ya da içinde tutabilir; böylece suçluluk ve istenmeme duygusuyla örülü bir iç konuşma geliştirebilir. Tekrarlayan olumsuz inançlar, kişinin kendisini algılama biçiminde yerleşik örüntülere dönüşebilir. Burada kullanılan “yaşam senaryosu” ifadesi böyle bir örüntüyü anlatır; bir tanı ya da önceden belirlenmiş bir kader değildir. Çocukların yaşamı ve kaybı anlamak için ölüm hakkında sorduğu olağan sorular; ölmek istemek, kendine zarar vermek ya da intihar niyeti taşımakla aynı şey değildir. Kendine zarar vermeye, ölme isteğine veya intihar düşüncelerine işaret eden sözler ciddiye alınmalı ve gecikmeden yetkin bir ruh sağlığı uzmanından değerlendirme istenmelidir. Acil bir tehlike varsa çocuğun yanında kalın ve acil tıbbi yardım alın.
Kendi üzüntünüzü veya öfkenizi çocuğunuza nasıl anlatabilirsiniz?
Endişeli, öfkeli veya üzgün olduğunuzda ne hissettiğinizi çocuğun yaşına uygun kelimelerle açıklamak yararlıdır. Doğru olduğu durumlarda, bu ruh hâlinizin sebebinin çocuk olmadığını da belirtin. Bu duyguların ona duyduğunuz sevgiyi değiştirmediğini söylemek de aynı derecede önemlidir. Çocuğun bir davranışı soruna katkıda bulunmuşsa, yetişkinlerin duygularını yönetmekten onun sorumlu olduğu mesajını vermeden, söz konusu davranışı ve sonucunu somut biçimde açıklayın. Kaynak metinde önerilen uygun bir sonuçla karşılaşma, yani “eğitici ceza”, burada sakin, ölçülü ve yaşa uygun bir sınır koyma anlamında ele alınmaktadır; fiziksel ceza, aşağılama ya da korkutma anlamına gelmez. Amaç, çocuğun belirsiz bir suçluluk duygusuna hapsolması yerine neyi düzeltebileceğini anlamasıdır. Bu, cezanın tek başına suçluluğu ortadan kaldırdığı anlamına gelmez. Çocuk bütün olumsuz duygularını kendisine yöneltmek yerine, kendisine ya da başkalarına zarar vermeden ebeveynine öfkesini veya itirazını ifade edebilir. Net sınırlar koymak ile yetişkinlerin duygusal durumları için çocuğu sürekli suçlamak birbirinden ayrılmalıdır.
Çocuğun öfkelenmesi, ebeveynin hata yaptığı anlamına gelmez
Çocuğundan bir şey istediğinde öfke, üzüntü ya da açık bir karşı çıkışla karşılaşmak, birçok ebeveyn için zordur. Böyle tepkiler, ebeveynin kendi yetiştirme yaklaşımından kuşku duymasına ve iyi bir ebeveyn olamadığını düşünmesine neden olabilir. Oysa sınır koymak, özellikle çocuktan istemediği bir şeyi yapması beklendiğinde, bazen kaçınılmaz olarak hoşnutsuzluk yaratır. Ebeveynler yalnızca çocuğun zaten yapmak istediği şeyleri talep etseydi davranışlarına yön verme rolleri çok farklı olurdu. Bu yüzden sorumluluk sahibi bir yetiştirme yaklaşımı zaman zaman kararlı davranmayı, beklentiler koymayı ve sıkı bir tutum sergilemeyi gerektirir; bunlara sabır ve tutarlılık da eşlik etmelidir. Ancak ara sıra çocuğun hoşuna gitmeyen bir sınır koymak ile ebeveynin neredeyse sürekli keyifsiz olup kendi sıkıntısını düzenli olarak çocuktan çıkarması arasında önemli bir fark vardır. Böyle bir ilişkide, çocuğa sevildiğini söylemek tek başına tekrarlanan olumsuz davranışların verdiği zararı kolayca telafi edemez.
Hangi ebeveynlik yaklaşımı duygusal gelişimi destekler?
Burada özellikle desteklenen yaklaşım, ebeveynlerin sorumluluğunun ve çocuğun rolünün açıkça belirlendiği demokratik, diğer adıyla otoritatif ebeveynliktir. Çocuk hangi kararların yetişkinlere ait olduğunu, hangi durumlarda kendisinin sorumluluk alabileceğini ve alması gerektiğini bilir. Böyle bir ilişki kuralları, yönlendirmeyi ve tutarlılığı içerirken çocuğun ihtiyaçlarının anlaşılmasına da yer verir. Bu yaklaşımda, beklentileri olan ama tutarlı davranan bir ebeveynin, aşırı hoşgörülü olup sürekli geri adım atan bir ebeveyne göre duygusal gelişim için daha elverişli olduğu vurgulanır. Bu, ebeveynin kararlılığının duygusal yakınlığı dışlaması gerektiği anlamına gelmez. Aksine çocuk, sorumluluk duygusunu yavaş yavaş geliştirmesine yardımcı olacak anlayışa, desteğe ve sınırlara aynı anda ihtiyaç duyar.
Duygusal beceriler öğrenme ve deneyimle gelişir
Duygusal zekâ yalnızca duygular hakkında konuşarak gelişmez. Günlük etkinlikler, ilişkiler ve planlı öğrenme yoluyla desteklenebilen geniş bir beceri alanını kapsar. Ahlaki değerler, empati, iş birliği, karşılıklı güven, öz güven ve iyimserlik bunlar arasındadır. Kendi ihtiyaçlarını ve başkalarının iyilik hâlini gözetmeye istekli olmak da önemlidir. Gerçekçi düşünme, sorunlara çözüm bulma, iletişim ve diğer sosyal beceriler, sözsüz iletişim, arkadaşlık kurup sürdürme, grup içinde yer alma, nezaket ve mizah anlayışı da aynı derecede değerlidir. Çocuk ayrıca başarı ve başarısızlıkla nasıl baş edeceğini, duygusal olarak nasıl güçleneceğini, kendi duygularının yoğunluğunu nasıl fark edeceğini ve bunları zaman içinde nasıl düzenleyeceğini öğrenir. Bütün bunlar duygusal gelişimi, ruhsal ve bedensel becerilerin güçlenmesiyle ilişkilendirir.
Duygusal zekâ erken yaşlardan itibaren nasıl desteklenebilir?
Hayatın ilk yıllarında duygusal becerilerin gelişimi birbiriyle bağlantılı iki sürece dayanır: Ebeveyn kendi duygusal zekâsını geliştirir ve çocuğa sözleriyle, deneyimlerle ve günlük ilişkisi içinde bilinçli olarak rehberlik eder. Çocuk anlayış, sabır veya saygıyı gerçek durumlarda yaşama fırsatı bulamıyorsa yalnızca bunlardan söz etmek yeterli değildir. Oyun, birlikte geçirilen zaman, dokunma, masaj, özenle seçilmiş yetiştirme tutumları ve ebeveynin kendi stresini anlaması, duygusal bağ kurmanın yolları arasındadır. Bu deneyimler sayesinde çocuk sevildiğini, kabul edildiğini ve kendisine bakım veren kişiler için önemli olduğunu hisseder. Yetişkinlerin ona nasıl davrandığı, ileride ebeveynlerine ve diğer insanlara nasıl yaklaşacağını öğrenirken yararlanacağı bir örnek de oluşturur.
Duygusal güven ile genel gelişim arasındaki ilişki
Ebeveynler oyun, birlikte zaman geçirme, anlayış ve destek yoluyla çocuğun kendisine inanmasına yardımcı olduğunda, onun psikomotor ve duygusal gelişimi için elverişli koşullar oluşturur. Kendisini daha güvende hisseden bir çocuk, becerilerini daha rahat kullanabilir ve gelişimini destekleyen etkinliklere daha istekli katılabilir. Kaynak metin bu yaklaşımı, depresyon, saldırgan davranış, bağımlılıklar, suç davranışları ve sağlık sorunları dâhil ileride ortaya çıkabilecek güçlüklerin önlenmesiyle de ilişkilendirir. Ancak bu karmaşık sonuçlar tek bir nedene indirgenemez ve belirli bir yetiştirme yaklaşımının bunları önleyeceği garanti edilemez. Dolayısıyla güçlüklerin ortaya çıkması ebeveynlerin başarısız olduğunu kanıtlamaz. Önemli mesaj, erken duygusal deneyimlerin çocuğun uzun vadeli iyilik hâlinde bir yeri olduğudur; gelecekteki hayatını tek başına belirledikleri değil.
Okul öncesi ve okul çağındaki çocukların duygusal gelişimini desteklemenin 17 yolu
Çocuk büyüdükçe duygusal ihtiyaçları daha karmaşık hâle gelir; günlük ilişkiler de kendisini ve başkalarını anlamayı öğrenmesi için daha çok fırsat sunar. Aşağıdaki öneriler dürüstlük, arkadaşlık, bağımsızlık, azim, sınır koyma, sorumlu medya kullanımı ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarını kapsar.
1. Dürüstlüğün karşılıklı olduğu bir ilişki kurun
Çocuk, dürüstlüğü ebeveynlerinin davranışlarında da gördüğünde onun önemini daha kolay anlar. Bu yüzden yetişkinlerin çocuğa açık ve doğru sözlü davranması, aynı yaklaşımı ondan da beklemesi önemlidir. Böylece dürüstlük yalnızca ebeveynin dayattığı bir kural olmaktan çıkar; çocuğun karşılıklı güvende ve günlük iletişimde deneyimlediği bir değere dönüşür.
2. Ailedeki önemli sorunları çocuğun yaşına uygun biçimde açıklayın
Çocuklar, yetişkinler konuşmasa bile ailede önemli bir şeyler olduğunu çoğu zaman fark eder. Bu nedenle bir sorunu tamamen gizlemek kaygılarını artırabilir. Ebeveynler arasında ciddi anlaşmazlıklar varsa veya boşanma yaşanıyorsa, çocuğa bunun yetişkinlere ait bir sorun olduğu anlatılmalıdır. Durum ebeveynler için zor olabilir, ancak çözümünden onlar sorumludur. Çocuğun suçlu olmadığını ve ebeveynlerinin ilişkisini düzeltmenin ne onun görevi olduğunu ne de onun elinde bulunduğunu açıkça söylemek özellikle önemlidir. Ebeveynlerden biri işini kaybettiğinde ya da aileden biri öldüğünde de benzer bir açıklık gerekir. Bu, çocuğa yetişkinlerin özel hayatının bütün ayrıntılarını anlatmak demek değildir. Amaç, gereksiz bir duygusal yük getirmeden anlayabileceği doğru bilgileri vermektir. Dürüstlük, çocuk gerçeği sakladığında ebeveynlerin nasıl tepki verdiğiyle de ilişkilidir. Çocuğun yalan söylemesi, doğası gereği dürüst olmadığı anlamına gelmez. Bazen ebeveyninin aşırı öfkesinden veya hayal kırıklığından korkar ve bu tepkiyi önlemeye çalışır. Örneğin hem kendisini hem de ebeveynini hoş olmayan bir durumdan korumak için okulda aldığı düşük bir notu saklayabilir. Okul öncesi çocukların gerçek olaylarla hayal ettiklerini açıkça ayırmakta hâlâ zorlanabileceği de dikkate alınmalıdır. Yetişkinlere yalan gibi görünen bir anlatı, bazen kimseyi aldatma niyeti taşımayan hayal ürünü bir hikâyedir.
3. Arkadaşlık kurmasına ve sürdürmesine yardımcı olun
Akran ilişkileri çocuğa iş birliğini, karşılıklı anlayışı ve sosyal bağları sürdürmeyi öğrenme fırsatı verir. Ebeveynler başka çocuklarla zaman geçirmesini sağlayarak, arkadaşlarını doğum günlerine çağırarak veya başka zamanlarda buluşmalar düzenleyerek bu gelişimi destekleyebilir. Çocuğun arkadaş seçimi konusunda aşırı eleştirel olmamak da önemlidir. Böylece kendi ilişkilerini kurmasına ve akranları arasında deneyim kazanmasına alan bırakılmış olur.
4. Nezaketi ve başkalarına saygıyı öğretin
İnsanlara nazik ve kibar davranmak sosyal gelişimin önemli bir parçasıdır. Çocuk, karşılaşma koşulları ne olursa olsun başkalarına saygılı davranmayı zamanla alışkanlık hâline getirmelidir. Ebeveynlerin nezaket beklentisi, yetişkinlerin kendi davranışlarıyla desteklendiğinde daha anlamlı olur.
5. Yardıma ihtiyaç duyan insanlara karşı duyarlılığını geliştirin
Empati, çocuğun bir başkası için yararlı bir şey yapabildiği somut deneyimlerle desteklenebilir. Ebeveynler onu hasta, yoksul, daha kırılgan durumda olan ya da zor yaşam koşullarıyla karşı karşıya kalan çocuklara ve yetişkinlere yardım etmeye teşvik edebilir. Topluma yararlı çalışmalara katılmak da başkalarının ihtiyaçlarını anlamasına ve kendi davranışlarıyla onların yaşamında olumlu bir fark yaratabileceğini görmesine katkıda bulunabilir.
6. Önem verdiğiniz kurallarda tutarlı olun
Ebeveynlerin taviz vermesi bazen düşünülmüş bir yetiştirme kararından değil, günlük yorgunluk ve zaman yetersizliğinden kaynaklanır. Çok yük altında olan bir ebeveyne, bir süre rahatlayıp işlerini bitirmek için çocuğun istediğini vermek en kolay yol gibi görünebilir. Ancak bu örüntü sürekli tekrarlandığında kurallar giderek belirsizleşir. Bu yüzden burada, önemli kararların sorumluluğunu ebeveynde tutan ve sırf çocuk hoşnutsuzluk gösterdi diye sınırlardan vazgeçmeyen demokratik, yani otoritatif yaklaşım önerilmektedir.
7. İlk başarısızlıktan sonra vazgeçmemesini destekleyin
Azim, çocuk bir işi ilk denemede yapamadığında yeniden deneme fırsatı buldukça gelişir. Ebeveyn, tekrar denemesini, farklı bir yol aramasını ya da biraz daha çaba göstermesini sabırla teşvik ederek önemli bir rol oynayabilir. Amaç kusursuz bir sonuç istemek değil, çocuğun karşılaştığı güçlüğü otomatik olarak vazgeçme nedeni saymamasına yardımcı olmaktır.
8. Kendi çözebileceği sorunları onun yerine üstlenmeyin
Ebeveynler yardım etmek isterken bazen farkında olmadan çocuğun bağımsız öğrenme fırsatını elinden alır. Yetişkinler düzenli olarak onun yerine ödev yaparsa ya da akranlarıyla yaşadığı her anlaşmazlığı çözerse, çocuğa güçlüklerle kendi başına baş edemeyeceği mesajını verebilir. Çocuk zamanla bu benlik algısını benimseyip çabalamayı bırakabilir. Bu yüzden destek sunmak, ancak çocuk üstlenebilecek durumdaysa görevin sorumluluğunu onda bırakmak daha yararlıdır. Ciddi bir güç dengesizliği, kötü muamele veya korunmasını gerektiren başka bir durum olmadıkça, diğer çocuklarla yaşadığı her çatışmaya kendiliğinden müdahale etmek gerekmez. Öz güven gelişimi açısından, çocuğun kendi çalışmasıyla aldığı daha düşük bir not, başkasının emeğiyle kazandığı çok yüksek bir nottan daha eğitici olabilir.
9. Sizin de kusurlarınız olduğunu görmesine izin verin
Ebeveynler kendi çocukluklarını sürekli başarılar ve kusursuz davranışlardan oluşan bir hikâye gibi anlatmak zorunda değildir. Zaman zaman zayıf yönlerinden, yaşadıkları güçlüklerden veya hatalarından söz etmek yakınlığı artırabilir ve güvene dayalı ebeveyn otoritesini güçlendirebilir. Böylece çocuk, yetişkinlerin de her zaman her konuda başarılı olmadığını anlama fırsatı bulur. Ancak kendi eksiklerinizi kabul etmek, aynı davranışlara çocuğunuzda otomatik olarak izin vermek anlamına gelmez. Ebeveyn, çocuğu doğru bulduğu davranışlara yönlendirme sorumluluğunu sürdürür.
10. Televizyon izleme süresini sınırlayın
Yazar, sıkı ve önleyici bir ebeveynlik yaklaşımı olarak, çocuk üç yaşını doldurduktan sonra televizyon izleme süresinin haftada toplam bir ila iki saatle sınırlandırılmasını önerir. Bu, yazarın bilinçli olarak kısıtlayıcı tuttuğu bir tavsiyedir; DSÖ veya AAP tarafından belirlenmiş, herkes için geçerli sayısal bir sınır değildir. Bir rehberde daha yüksek bir üst sınır bulunması, çocuğun o kadar süreyi ekran karşısında geçirmesi gerektiği anlamına gelmez. İçerik de dikkatle ele alınmalıdır: Televizyondaki şiddete sık maruz kalmak, başkalarının acılarına karşı duyarlılığın azalmasıyla ilişkili olabilir; ancak bu, her çocuk için kaçınılmaz bir sonuç değildir. Bu yaklaşım, izlenen her bir dakikanın mutlaka zarar verdiğini ileri sürmeden ilişkilere, oyuna ve başka deneyimlere daha fazla alan açmayı amaçlar.
11. Erken çocuklukta ekranlara özellikle dikkat edin
Yazar, üç yaşından küçük çocukların bilgisayar içerikleri de dâhil televizyon ve diğer ekran içeriklerinden uzak tutulmasını önerir. Bu, doğrudan iletişime, oyuna ve gerçek çevredeki deneyimlere öncelik veren, önleyici bir ebeveynlik tercihidir. Beynin erken gelişimine ilişkin kaygı, her kısa ekran maruziyetinin hasara yol açtığı iddiasına dönüştürülmemelidir. Uzman rehberleri yaşa, içeriğe ve kullanım biçimine göre farklılık gösterir. Bu nedenle yazarın daha sıkı yaklaşımı, bütün sağlık kuruluşlarının ortak ve tek kuralı olarak sunulmamaktadır. Temel mesaj yine de açıktır: En erken yaşlarda öncelik ilişkilere ve ekransız etkinliklere verilmelidir.
12. Dijital etkinliklerin sunduklarını ve sınırlarını birbirinden ayırın
Ekranlara ilişkin önleyici önerilerin yanında, farklı dijital etkinlikleri birbirinden ayırmak yararlıdır. Kaynak metin, bazı bilgisayar içerikleri ve oyunların belirli duygusal becerileri destekleyebileceği olasılığını dile getirir; ancak hangi oyunları, yaşları veya becerileri kastettiğini belirtmez. Bu olasılık, bütün oyunların duygusal gelişime yararlı olduğunun kanıtı ya da önerilen sınırları göz ardı etmenin gerekçesi olarak sunulmamalıdır. Bütün dijital etkinliklere aynı etkiyi atfetmek yerine, belirli bir içeriği ve onun nasıl kullanıldığını değerlendirmek önemlidir.
13. Her gün yalnızca çocuğunuza ayırdığınız bir zaman olsun
Çocuğunuzla günlük ilişkiniz her zaman uzun veya özel olarak düzenlenmiş etkinlikler gerektirmez. Önemli olan, birlikte oynamak, vakit geçirmek ya da konuşmak için az da olsa zaman bulmaktır. Bu anlar birbirinizi daha iyi tanımanıza, duygusal yakınlık kurmanıza ve çocuğun neler yaşadığını anlamanıza fırsat verir. Düzenli iletişim sayesinde çocuk, ebeveyninin ilgisini ve yanında olduğunu deneyimler.
14. Duyguları kabul edin, sorumlu davranmayı öğretin
Çocuk, böyle hissetmemesi gerektiğine ikna edilmeye çalışılmadan duygularını özgürce anlatabilmelidir. Duygular davranışlarla aynı biçimde seçilmez ve birinin gerekçesiz olduklarını söylemesiyle ortadan kalkmaz. Ancak onları ifade etme biçimimiz öğrenilebilir ve yönlendirilebilir. Dolayısıyla ebeveynin görevi öfkeyi, üzüntüyü veya korkuyu yasaklamak değil; çocuğun bunları fark etmesine, anlamasına ve kendisine ya da başkalarına zarar vermeden ifade etmesine yardımcı olmaktır. Çocuk öfkeli olabilir; aynı zamanda öfkenin her davranışı haklı çıkarmadığını da öğrenmelidir.
15. Mizah duygusunu besleyin
Mizah duygusunun da duygusal gelişimde bir yeri vardır. Birlikte gülmek ve mizah anlayışını geliştirmek günlük aile ilişkisinin parçası olabilir. Çocuk bu deneyimlerle insanlar arasındaki iletişimin daha neşeli yönünü de tanır; mizah, kendini ifade etmenin ve başkalarıyla bağ kurmanın yollarından biri hâline gelir.
16. Bedensel ve duygusal sağlığı destekleyen alışkanlıklar geliştirin
Duygusal gelişimi desteklemek ailenin yaşam biçimiyle de bağlantılıdır. Ebeveynler çocuklarıyla birlikte dengeli beslenme, hareket etme ve çocuğun yapabileceklerine uygun etkinlikler gibi daha sağlıklı alışkanlıklar edinebilir. Gevşeme tekniklerinin, kaygı ve stresle baş etme yollarının da önemli bir yeri vardır. Bu alışkanlıklar yalnızca çocuk için değildir. Ebeveyn de bunlar aracılığıyla günlük yüklerle daha iyi baş etmesini sağlayan beceriler geliştirebilir.
17. Hayata iyimser yaklaşmanın nasıl olduğunu gösterin
Çocuk, güçlükler karşısındaki tutumunu büyük ölçüde yetişkinlerin bunlarla nasıl baş ettiğini izleyerek şekillendirir. Ebeveyn umudunu korumaya, çözüm aramaya ve sorunlar karşısında pes etmemeye çalıştığında, çocuk iyimser düşünmenin bir örneğini görür. İyimserlik ebeveynlerden de öğrenilir: Sorunları bütünüyle ortadan kaldıramasak bile olası çözümler ya da onlarla baş etmenin yollarını arayabiliriz. Bu yaklaşım güçlükleri görmezden gelmek değildir. Onları anlamaya ve engellere rağmen bir çıkış yolu aramayı sürdürmeye istekli olmayı geliştirmektir.

