Żywienie niemowlęcia w pierwszym roku życia
Żywienie ma szczególne znaczenie dla wzrastania i rozwoju dziecka w pierwszym roku życia. Podstawą diety pozostaje wtedy mleko, a pozostałe produkty wprowadza się stopniowo, zależnie od wieku, przyrostów masy ciała i indywidualnych potrzeb niemowlęcia. Dobrze zaplanowany sposób żywienia obejmuje posiłki mleczne, pokarmy uzupełniające oraz, gdy są potrzebne, suplementy wybranych witamin i składników mineralnych.

Spis treści
Dziesięć podstawowych zasad rozszerzania diety
Przechodzenie od samego mleka do bardziej urozmaiconych posiłków wymaga stopniowych zmian i uważnej obserwacji reakcji dziecka. Ważny jest zarówno wybór produktów, jak i sposób ich przygotowania, wielkość porcji oraz moment wprowadzenia.
- Dostosuj początek rozszerzania diety do przyrostów masy ciała dziecka. Nowe produkty przewiduje się między piątym a szóstym miesiącem życia. Jeśli po piątym miesiącu przybieranie na wadze zwalnia, zaczyna się wcześniej; u niemowląt, które rosną prawidłowo, można poczekać do ukończenia sześciu miesięcy.
- Urozmaicaj jadłospis stopniowo. W ciągu tygodnia wprowadza się jeden lub dwa nowe produkty, aby dziecko powoli poznawało różne rodzaje jedzenia.
- Podawaj nowe produkty osobno. Na początek wystarczą niewielkie ilości, odpowiednio rozrzedzone i przygotowane, tak by można było obserwować tolerancję każdej nowej potrawy.
- Zachowaj szczególną ostrożność przy skłonności do alergii. U niemowląt, które już wykazywały objawy nietolerancji niektórych produktów, oraz u dzieci rodziców z alergią pokarmową nowe posiłki należy wprowadzać jeszcze wolniej. Pierwszeństwo mają produkty o mniejszym potencjale alergizującym.
- W razie potrzeby wykorzystaj mleko, które dziecko już pije. Jeśli nie otrzymuje go wystarczająco dużo w posiłkach mlecznych, to samo mleko można dodawać do przecierów owocowych, warzywnych lub kaszek.
- Unikaj zbędnych dodatków. Do posiłków niemowlęcia nie dodaje się soli ani innych przypraw; należy również unikać nadmiernych ilości cukru.
- Wybieraj dobre składniki i prawidłowo przechowuj gotowe posiłki. Preferowane są świeże, dojrzałe produkty, a po mrożone sięga się wyjątkowo. Świeżo przygotowany posiłek można schować do lodówki, ale należy go wykorzystać w ciągu kolejnych 24–48 godzin.
- Dostosuj konsystencję do wieku. Na początku rozszerzania diety, w pierwszych sześciu miesiącach życia, jedzenie się miksuje; później można podawać je rozdrobnione.
- Stopniowo wprowadzaj odpowiednie naczynia i sztućce. Po szóstym miesiącu płynne pokarmy można podawać z kubka, a przeciery i kaszki łyżeczką.
- Przyzwyczajaj dziecko do picia wody. Unikaj częstego podawania słodzonych soków, zwłaszcza podczas usypiania. Niesłodzony sok można zaproponować do posiłku, jednocześnie stopniowo ucząc dziecko gaszenia pragnienia wodą.
Podstawowe elementy żywienia niemowlęcia
Żywienie zdrowego dziecka w pierwszym roku życia można podzielić na trzy główne części: żywienie mleczne, pokarmy uzupełniające, czyli dietę mieszaną, oraz suplementację witamin i składników mineralnych.
Żywienie mleczne może przyjmować trzy formy: wyłączne karmienie piersią, łączenie mleka matki z mlekiem modyfikowanym albo karmienie gotową mieszanką przeznaczoną dla niemowląt. Wybór zależy od możliwości karmienia piersią, ilości dostępnego mleka matki, przyrostów masy ciała dziecka i innych okoliczności związanych z jego zdrowiem oraz potrzebami żywieniowymi.
Mleko matki i znaczenie karmienia piersią
Niemowlęciem nazywamy dziecko od urodzenia do pierwszych urodzin. Określenie „osesek” nawiązuje do ssania piersi, które przez znaczną część historii ludzkości było podstawowym sposobem żywienia małych dzieci.
W pierwszych pięciu–sześciu miesiącach mleko matki ma wyraźne zalety w porównaniu z innymi sposobami karmienia. Jego skład odpowiada potrzebom dziecka i pozwala dostarczyć substancji odżywczych niezbędnych do prawidłowego wzrastania i rozwoju.
Skład mleka matki i jego właściwości ochronne
Największą część mleka matki stanowi woda: około 87,5 grama na 100 mililitrów. Dlatego zdrowe niemowlę otrzymujące wystarczającą ilość pokarmu zwykle nie potrzebuje dodatkowych płynów. Mleko matki zawiera węglowodany, łatwo przyswajalne białka i tłuszcze, a także witaminy, składniki mineralne, enzymy oraz substancje aktywne immunologicznie. Proporcje między nimi są dostosowane do potrzeb niemowlęcia.
Szczególnie ważne są składniki aktywne immunologicznie, które wspomagają ochronę przed zakażeniami, zwłaszcza jelitowymi, ale też innymi chorobami zakaźnymi. Karmienie piersią wiąże się również z mniejszym prawdopodobieństwem rozwoju niektórych schorzeń alergicznych.
Badano także wpływ karmienia piersią na rozwój intelektualny i wzrok. W niektórych badaniach wysunięto przypuszczenie, że dzieci karmione piersią mogą mieć lepsze zdolności intelektualne i większą ostrość widzenia niż niemowlęta otrzymujące mieszanki bez dodatku długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, określanych skrótem LCP. Takie wyniki są hipotezami badawczymi dotyczącymi możliwych różnic, a nie gwarancją określonego przebiegu rozwoju.
Emocjonalny wymiar karmienia piersią
Karmienie piersią to nie tylko dostarczanie pożywienia. Daje też matce i dziecku bliski kontakt, w którym niemowlę doświadcza ochrony, troski i miłości. Bliskość, dotyk i wzajemna komunikacja zapewniają ciągłą stymulację społeczną. Znaczenie karmienia piersią wykracza więc poza samą funkcję odżywczą.
Karmienie piersią może również przynieść rodzinie oszczędności. Szacuje się, że żywienie gotowymi mieszankami mlecznymi kosztuje około trzech razy więcej niż zapewnienie właściwej diety matce karmiącej.
Kiedy rozpocząć karmienie piersią?
Najlepiej rozpocząć karmienie piersią możliwie szybko po urodzeniu dziecka. W pierwszych dniach szczególnie ważne jest częste przystawianie, ponieważ pobudza gruczoły mleczne i wytwarzanie większej ilości pokarmu. W tym początkowym okresie organizm matki stopniowo uruchamia laktację, czyli proces produkcji i wydzielania mleka.
Jak zmienia się mleko matki po porodzie?
Skład mleka matki nie jest identyczny przez cały okres karmienia. Jego właściwości zmieniają się wraz z etapami laktacji, a także w trakcie pojedynczego karmienia. Wyróżnia się trzy główne postacie: siarę, mleko przejściowe i mleko dojrzałe.
Siara — pierwsze mleko matki
W ostatnich dniach ciąży i przez pierwsze dwa–trzy dni po porodzie piersi wytwarzają siarę. To pierwsze mleko jest szczególnie bogate w składniki aktywne biologicznie. Od mleka dojrzałego różni się wyglądem, składem chemicznym i właściwościami ochronnymi. Charakterystyczną żółtawą barwę zawdzięcza większej zawartości witaminy A i karotenu. W porównaniu z mlekiem dojrzałym ma więcej białka i soli, a mniej tłuszczów oraz węglowodanów.
Jest szczególnie bogata w wydzielniczą immunoglobulinę A oraz przeciwciała skierowane przeciwko różnym drobnoustrojom chorobotwórczym. Jej podstawowa rola wiąże się z ochroną noworodka. Większa zawartość soli sprzyja też opróżnianiu jelit i oddaniu smółki, czyli pierwszego stolca dziecka.
Mleko przejściowe
Mleko przejściowe powstaje mniej więcej od czwartego do czternastego dnia po porodzie. Zachowuje jeszcze część cech siary, lecz jego skład stopniowo upodabnia się do składu mleka dojrzałego. W tym czasie spada stężenie białka i immunoglobulin, rośnie natomiast udział tłuszczów, cukru mlecznego — laktozy — i witamin rozpuszczalnych w wodzie, a także całkowita wartość energetyczna.
Mleko dojrzałe
Mleko dojrzałe zaczyna powstawać w trzecim lub czwartym tygodniu po porodzie. Jego ilość i skład pozwalają zaspokoić potrzeby żywieniowe dziecka przez pierwsze półrocze życia.
Skład mleka zmienia się również w trakcie karmienia. Na początku jest ono zwykle bardziej wodniste i zawiera mniej tłuszczu. Z czasem zawartość tłuszczu wzrasta, dlatego mleko pod koniec karmienia ma większą gęstość energetyczną. Przypuszcza się, że takie mleko pomaga dziecku poczuć sytość i samodzielnie zakończyć ssanie. Stąd podkreślanie znaczenia odpowiednio długiego karmienia, aby niemowlę mogło zaspokoić swoje potrzeby energetyczne.
Wodnisty wygląd nie oznacza „słabego” mleka
Dojrzałe mleko matki często wydaje się rzadsze i bardziej przejrzyste niż siara. Może to prowadzić do mylnego przekonania, że nie jest dostatecznie odżywcze. Pod wpływem takiego wrażenia matka może niepotrzebnie wprowadzić butelkę z innym mlekiem, co z czasem może ograniczyć karmienie piersią.
Wartość energetyczna dojrzałego mleka kobiecego i mleka krowiego jest zbliżona: wynosi około 68 kilokalorii na 100 mililitrów, czyli 285 kilodżuli na 100 mililitrów. Różnice między nimi nie sprowadzają się do energii — dotyczą także składu i dostosowania do potrzeb niemowlęcia.
Nieuzasadnione twierdzenia, że matka ma za mało pokarmu lub że jej mleko jest „słabe”, mogą prowadzić do zbędnego podawania mieszanki, zwłaszcza w delikatnym okresie ustalania się laktacji, a następnie do stopniowego zakończenia karmienia piersią.
Łączenie mleka matki i mleka modyfikowanego
Karmienie mieszane oznacza, że oprócz piersi niemowlę otrzymuje przemysłowo przygotowaną mieszankę mleczną. Mieszanka musi być odpowiednia do wieku i masy ciała dziecka.
Przed wprowadzeniem tego sposobu żywienia zaleca się konsultację z pediatrą. Potrzebę podania dodatkowego mleka ocenia się, obserwując przyrosty masy ciała. Jedną z możliwych metod jest ważenie niemowlęcia przed karmieniem piersią i po nim. Takie informacje pomagają ustalić, czy karmienie mieszane rzeczywiście jest potrzebne.
Karmienie mlekiem modyfikowanym
Jeżeli matka nie może lub nie chce karmić piersią, niemowlę może otrzymywać przemysłowo przygotowaną mieszankę mleczną. Produkty te powstają najczęściej na bazie mleka krowiego, ale ich skład dostosowuje się do potrzeb żywieniowych niemowlęcia. Ilości i proporcje białek, tłuszczów, węglowodanów, witamin oraz składników mineralnych są inne niż w zwykłym mleku krowim, aby lepiej odpowiadały potrzebom małego dziecka.
Mleko początkowe i mleko następne
Rozróżnia się preparaty do początkowego i dalszego żywienia niemowląt. Mleko początkowe jest przeznaczone na pierwsze cztery–pięć miesięcy, lecz można je podawać również przez cały pierwszy rok życia.
Mleko następne jest przeznaczone na późniejszy etap, po ukończeniu czterech miesięcy. Zawiera większe stężenia białka i tłuszczu niż mleko początkowe. Oprócz laktozy może zawierać inne węglowodany, w tym maltodekstrynę i skrobię, oraz dodane witaminy i składniki mineralne. Taki skład może nadawać mu nieco gęstszą konsystencję; przypuszcza się też, że u niektórych dzieci zapewnia wyraźniejsze uczucie sytości.
Dlaczego zwykłe mleko krowie nie jest odpowiednim zamiennikiem?
Mleko krowie — świeże, pasteryzowane czy w proszku — nie jest uznawane za odpowiednią podstawę żywienia dziecka przed pierwszymi urodzinami. Choć może pokrywać część zapotrzebowania na energię, jego skład znacznie odbiega od mleka matki. Zawiera więcej białka i składników mineralnych, co dodatkowo obciąża niedojrzałe nerki niemowlęcia.
Jednocześnie ma mniejszy udział nienasyconych kwasów tłuszczowych, w tym oleinowego, linolowego i linolenowego, ważnych dla prawidłowego wzrastania i rozwoju. W mleku krowim jest także mniej witamin C i E oraz jodu, a ilość żelaza jest niewystarczająca. Żelazo z tego mleka jest ponadto gorzej wchłaniane w przewodzie pokarmowym.
Nierozłożone białka mleka krowiego mogą też zwiększać ryzyko alergii na te białka u podatnych niemowląt.
Rozszerzanie diety: przejście do bardziej urozmaiconych posiłków
Pokarmy uzupełniające to jedzenie podawane obok mleka, które nie należy do podstawowej diety mlecznej niemowlęcia. Nie przewiduje się wprowadzania nowych produktów przed końcem czwartego miesiąca, ponieważ nie oczekuje się szczególnych korzyści z wcześniejszego rozpoczęcia. Dietę należy jednak zacząć rozszerzać najpóźniej do końca szóstego miesiąca, gdy samo mleko nie zaspokaja już w pełni potrzeb żywieniowych starszego niemowlęcia.
Nowe produkty podaje się pojedynczo, z kilkudniowymi odstępami, aby móc obserwować ewentualne reakcje. Jedna z często stosowanych kolejności obejmuje soki owocowe, przeciery owocowe, warzywa, kaszki mleczno-zbożowe, mięso i ryby.
U dzieci, których bliscy krewni chorują na alergie, stosuje się ostrożniejszy harmonogram. W tym podejściu później wprowadza się cytrusy, orzechy, jaja, ryby, zwykłe mleko krowie dostępne w sprzedaży i zboża zawierające gluten, zalecając odłożenie ich do końca pierwszego roku życia.
Elementem rozszerzania diety może być również gotowa żywność dla niemowląt. Powstaje ona ze składników o kontrolowanym pochodzeniu, a dobrej jakości gotowe przeciery są praktycznym rozwiązaniem dla rodziców.
Owoce w diecie niemowlęcia
Owoce dostarczają energii, witamin, składników mineralnych, wody i błonnika wspierającego prawidłowe trawienie.
Wprowadza się je najwcześniej po ukończeniu piątego miesiąca życia. Początkowo uzupełnieniem posiłku mlecznego może być sok owocowy, a później przecier. Jeśli dziecko dobrze przybiera na wadze, rozszerzanie diety odkłada się do ukończenia sześciu miesięcy. Przy wolniejszych przyrostach można zacząć po piątym miesiącu.
Nowe jedzenie może wywołać dolegliwości trawienne, na przykład skurcze brzucha lub biegunkę, dlatego na początku zaleca się podawać owoce przed południem. U dzieci z rodzin ze skłonnością do alergii szczególnej ostrożności wymagają cytrusy: cytryny, pomarańcze, mandarynki i grejpfruty.
Wprowadzanie warzyw
Warzywa zazwyczaj mają mniej kalorii niż owoce, ale są cennym źródłem witamin, składników mineralnych, wody i błonnika. Szczególnie podkreśla się ich wpływ na prawidłowe trawienie i regularną pracę jelit.
Wprowadzenie warzyw planuje się po szóstym miesiącu, najlepiej w porze obiadu. Zaczyna się od małych porcji, które stopniowo zwiększa się przez kolejne tygodnie, aż posiłek warzywny zastąpi jeden posiłek mleczny.
Produkty zbożowe w pierwszym roku
Zboża są ważnym źródłem węglowodanów, białka roślinnego i witamin z grupy B. Wprowadza się je przede wszystkim ze względu na wartość energetyczną, zwłaszcza gdy same posiłki mleczne nie zapewniają już dziecku sytości.
Między piątym a szóstym miesiącem przewiduje się zboża bezglutenowe, takie jak ryż i kukurydza. Zboża zawierające gluten, w tym pszenicę, jęczmień i żyto, wprowadza się po szóstym miesiącu. W niektórych częściach świata stosuje się także podejście, w którym odkłada się je do końca pierwszego roku.
Kaszki z owocami lub mlekiem można początkowo podawać rano; posiłek mleczno-zbożowy przewiduje się również wieczorem.
Mięso i ryby
Mięso i ryby dostarczają żelaza, białka zwierzęcego oraz witamin z grupy B. Termin ich wprowadzenia zależy od wieku dziecka i rodzaju produktu.
Po szóstym lub siódmym miesiącu można podawać delikatne białe mięso, w tym kurczaka, indyka i królika, a także młodą cielęcinę. Ryby o białym mięsie, jagnięcinę i mięso koźlęce wprowadza się po dziewiątym miesiącu. Tłuste ryby przewiduje się po pierwszych urodzinach.
Wprowadzanie jaj
Wprowadzanie jaj rozpoczyna się po dziewiątym miesiącu od małych ilości żółtka ugotowanego na twardo. Początkowo można dodawać je do posiłków warzywnych, stopniowo zwiększając ilość. Po jednym–dwóch miesiącach dziecko może otrzymywać żółtko raz w tygodniu.
Ze względu na możliwość reakcji alergicznej białko jaja wprowadza się po ukończeniu pierwszego roku życia.
Witaminy i składniki mineralne w okresie niemowlęcym
Pierwszy rok życia to czas szybkiego wzrastania i rozwoju, dlatego dziecko stale potrzebuje witamin i składników mineralnych. Szczególną uwagę zwraca się na witaminy C i D, żelazo oraz fluor. Substancje te uczestniczą w rozwoju kości, tworzeniu krwi, transporcie tlenu i przemianach metabolicznych, a także pomagają utrzymać zdrowie zębów.
Witamina D a rozwój kości
Witamina D uczestniczy w gospodarce wapniowej i prawidłowej mineralizacji kości. Jej niedobór u dzieci może powodować krzywicę — chorobę rosnących kości wynikającą z niedostatecznej mineralizacji.
Oprócz zmian kostnych krzywicy mogą towarzyszyć niepokój, bezsenność, drażliwość, wzmożone pocenie się i obniżone napięcie mięśniowe. Do wczesnych objawów kostnych zalicza się rozmiękanie potylicznej części czaszki, zwane craniotabes, kwadratowy kształt głowy i zgrubienia kości długich w okolicy stawów, przez które mogą one wyglądać jak podwójne. Później mogą pojawić się deformacje, takie jak nogi w kształcie litery X lub O, oraz związane z krzywicą zmiany kształtu miednicy.
Ze względu na niewystarczającą ilość witaminy D w diecie niemowlęcia schemat suplementacji przewiduje codzienne podawanie 400–600 jednostek międzynarodowych witaminy D3 od pierwszego miesiąca do końca pierwszego roku. W drugim i trzecim roku ten sam zakres dawki przewiduje się w miesiącach zimowych.
Oprócz witaminy D podkreśla się potrzebę dostarczania odpowiedniej ilości wapnia z mleka i jego przetworów, przy spożyciu około 500 ml mleka dziennie, oraz odpowiedniej ekspozycji na światło słoneczne.
Witamina C
Witamina C bierze udział w wielu ważnych procesach metabolicznych. Uczestniczy w metabolizmie glukozy i żelaza, rozkładzie cholesterolu oraz niektórych aminokwasów, a także w tworzeniu komórek krwi.
Dzienne zapotrzebowanie w okresie niemowlęcym szacuje się na 25–50 mg. Mleko matki zawiera około 50 mg witaminy C w litrze, natomiast do przemysłowych mieszanek dla niemowląt dodaje się ją podczas produkcji. Takie żywienie mleczne zaspokaja zapotrzebowanie na witaminę C przez pierwsze sześć miesięcy. Po odpowiednim rozszerzeniu diety dziecko może ją czerpać także z innych produktów.
Dla dzieci karmionych zwykłym mlekiem spożywczym przewiduje się dodatkowo farmaceutyczny preparat witaminy C w dawce 30 mg dziennie.
Żelazo i zapobieganie niedokrwistości
Żelazo odgrywa kluczową rolę w transporcie tlenu i elektronów w organizmie. Najwięcej znajduje się go w hemoglobinie — barwniku czerwonych krwinek, który umożliwia przenoszenie tlenu. Niedobór żelaza może prowadzić do anemii, czyli niedokrwistości.
Do końca pierwszego roku zapotrzebowanie niemowlęcia szacuje się na około 10 mg żelaza dziennie. W zapobieganiu niedoborom szczególnie ważna jest wartościowa dieta. Obejmuje ona karmienie piersią przez co najmniej sześć miesięcy lub stosowanie mieszanek wzbogaconych w żelazo, rozszerzanie diety między czwartym a szóstym miesiącem oraz podawanie produktów zawierających żelazo i witaminę C. Źródłami żelaza są między innymi zboża, mięso, ryby i podroby, natomiast cytryna, pomarańcza i pomidor to przykłady produktów dostarczających witaminy C.
U dzieci karmionych piersią dłużej niż sześć miesięcy wskazuje się na możliwość dodatkowego podawania żelaza niezależnie od pokarmów uzupełniających.
Kiedy rozważa się suplementację żelaza?
Profilaktyczne podawanie żelaza w postaci preparatu farmaceutycznego rozważa się szczególnie u niektórych grup niemowląt. Należą do nich wcześniaki, począwszy od drugiego miesiąca życia, bliźnięta, dzieci po utracie krwi i noworodki z niskim stężeniem hemoglobiny przy urodzeniu. Dodatkowej uwagi wymagają również niemowlęta rosnące wyjątkowo szybko, często chorujące na infekcje lub żyjące w rodzinach o niskim statusie społeczno-ekonomicznym.
Dla wcześniaków podaje się dzienną dawkę 2–4 mg żelaza na kilogram masy ciała, a dla pozostałych wymienionych grup 1–2 mg/kg dziennie.
Fluor a zdrowie zębów
Fluor działa na zdrowie zębów zarówno ogólnoustrojowo, jak i miejscowo. Działanie ogólnoustrojowe polega na jego wbudowywaniu w szkliwo. Działanie miejscowe wspomaga remineralizację szkliwa i może mieć efekt przeciwbakteryjny. Niedostateczna dostępność fluoru wiąże się z większym ryzykiem próchnicy.
Dla ochrony zębów mlecznych i stałych opisuje się łączenie ogólnoustrojowego oraz miejscowego działania fluoru.
Nie wyjaśniono w pełni, czy przyjmowanie fluoru w ciąży może zapobiegać próchnicy u dziecka, ani w jakim stopniu.
Fluorki w wodzie i schemat suplementacji
Przy ocenie potrzeby dodatkowego podawania fluoru ważne jest jego stężenie w wodzie pitnej. Gdy wynosi ono mniej niż 0,3 mg/L, przewiduje się suplementację fluoru.
Takie wartości odnotowano na niemal całym obszarze Chorwacji. W okolicach Kutiny, miasta Ivanić-Grad i części żupanii vukowarsko-srijemskiej zmierzono stężenia od 0,3 do 0,6 mg/L. Na terenach o wyższym stężeniu opisuje się stosowanie połowy dawki przewidzianej dla wody zawierającej mniej niż 0,3 mg/L fluorków.
Schemat podawania ogólnoustrojowego obejmuje następujące ilości fluorku sodu:
- Od szóstego miesiąca do końca drugiego roku: 0,25 mg dziennie.
- Po ukończeniu dwóch lat: dwie tabletki dziennie, każda po 0,25 mg.
- W wieku od czterech do pięciu lat: trzy takie tabletki dziennie.
- Od szóstego roku życia: jedna tabletka 1 mg dziennie.
W przypadku niemowląt karmionych piersią opisuje się również możliwość przyjmowania przez matkę jednej tabletki fluoru 1 mg.
Oprócz podawania ogólnoustrojowego miejscowa ochrona zębów obejmuje pasty z fluorem oraz szczotkowanie żelem z aminofluorkiem raz na siedem do czternastu dni. Podkreśla się także regularne mycie zębów po każdym posiłku.
Aby uzyskać pełne działanie ogólnoustrojowe, podaje się konieczność przyjmowania tabletek co najmniej 200 razy w roku. Dla działania miejscowego można je również rozpuścić w niewielkiej ilości wody lub rozgryźć.
Posiłki mleczne i rozszerzanie diety w pierwszym roku
Potrzeby żywieniowe zmieniają się wraz ze wzrastaniem dziecka. Liczbę i wielkość posiłków oraz udział mleka stopniowo dostosowuje się do wieku i wprowadzania kolejnych produktów. Poniższy schemat przedstawia dzienną liczbę posiłków, orientacyjne ilości mleka i rodzaje pokarmów wprowadzanych w pierwszym roku.
Orientacyjny rozkład posiłków
| Wiek | Łączna liczba posiłków | Posiłki mleczne | Rodzaj mleka |
|---|---|---|---|
| 1 miesiąc | Na żądanie dziecka, około 6–7 | 6–7 × 70–100 ml | Karmienie piersią lub mleko początkowe |
| 2 miesiące | 6 | 6 × 100–130 ml | Karmienie piersią lub mleko początkowe |
| 3 miesiące | 5–6 | 5–6 × 130–160 ml | Karmienie piersią lub mleko początkowe |
| 4 miesiące | 5 | 5 × 160–200 ml | Karmienie piersią lub mleko początkowe |
| 5 miesięcy | 4–5 | 3 × 250 ml | Karmienie piersią lub mleko następne |
| 6 miesięcy | 4–5 | 2 × 250 ml | Karmienie piersią lub mleko następne |
| 7–12 miesięcy | 4–5 | 2 × 250 ml | Karmienie piersią lub mleko następne |
Ilości w tabeli odnoszą się do schematu posiłków mlecznych; u dzieci karmionych piersią kontynuuje się podawanie piersi.
Wprowadzanie kolejnych posiłków
Piąty miesiąc: W jadłospisie pojawia się sok lub przecier owocowy, a także warzywa i ryż. Przewiduje się jeden–dwa posiłki uzupełniające, w tym posiłek o objętości około 250 ml.
Szósty miesiąc: Włącza się soki, przeciery owocowe i owocowo-zbożowe, warzywa, zboża bezglutenowe oraz mięso. Przewiduje się dwa–trzy posiłki uzupełniające, w tym owocowy i warzywny o objętości około 250 ml. Mięso podaje się dwa–trzy razy w tygodniu, do 20 g na posiłek.
Od siódmego do dwunastego miesiąca: Kontynuuje się dwa–trzy posiłki uzupełniające, wprowadzając zboża z glutenem, mięso, żółtko i ryby o białym mięsie. Mięso przewiduje się dwa–trzy razy w tygodniu w ilości 30–35 g, a żółtko raz w tygodniu.
U niemowląt dobrze przybierających na wadze początek rozszerzania diety przesuwa się o około miesiąc.
Produkty w kolejnych miesiącach życia
Stopniowe urozmaicanie jadłospisu obejmuje różne owoce, warzywa, zboża, przetwory mleczne, mięso, ryby i jaja.
Mleko, owoce, zboża i warzywa
| Wiek | Mleko i przetwory mleczne | Owoce | Zboża | Warzywa |
|---|---|---|---|---|
| 5–6 miesięcy | Mleko matki lub dostosowana mieszanka | Jabłko, banan, gruszka | Płatki ryżowe i kukurydziane | Marchew, kalarepa, boćwina, cukinia |
| 7 miesięcy | Mleko matki lub dostosowana mieszanka | Morela, brzoskwinia i wcześniej wprowadzone owoce | Płatki owsiane, pszenica, jęczmień | Ziemniak, brokuł, szpinak |
| 8 miesięcy | Mleko matki lub dostosowana mieszanka | Wcześniej wprowadzone owoce | Chleb, sucharki | Fasolka szparagowa, dynia, przetarty groszek |
| 9 miesięcy | Mleko matki lub dostosowana mieszanka | Wcześniej wprowadzone owoce, cytryna, pomarańcza | Makaron | Kapusta włoska, por |
| 10 miesięcy | Mleko matki lub dostosowana mieszanka, ser z mleka krowiego, jogurt, masło | Różne owoce | Wcześniej wprowadzone zboża | Wcześniej wprowadzone warzywa |
| 11 miesięcy | Wcześniej wprowadzone produkty | Wcześniej wprowadzone owoce | Wcześniej wprowadzone zboża | Soczewica, kapusta |
| 12 miesięcy | Wcześniej wprowadzone produkty | Arbuz, owoce jagodowe | Mieszanki zbóż | Fasola |
Tłuszcze, mięso, ryby, jaja i słodkie produkty
| Wiek | Tłuszcze i przyprawy | Mięso, ryby i jaja | Słodkie i inne produkty |
|---|---|---|---|
| 5–6 miesięcy | — | Białe mięso kurczaka i indyka przewidziane po siódmym miesiącu | — |
| 7 miesięcy | Oliwa z oliwek | Cielęcina, królik | Herbatniki petit beurre, płatki kukurydziane |
| 8 miesięcy | — | Jagnięcina, ryby o białym mięsie | — |
| 9 miesięcy | — | Żółtko | — |
| 10 miesięcy | — | Młoda wołowina, wołowina | Budyń |
| 11 miesięcy | — | Kontynuacja wcześniej wprowadzonych produktów | — |
| 12 miesięcy | Niewielkie ilości przypraw, czosnek | Szynka prasowana, białko jaja | — |
Jaja, ryby, cytrusy, orzechy, orzeszki ziemne i zawierające je produkty, na przykład niektóre przekąski, wyróżnia się jako pokarmy o większym potencjale alergizującym. W tym harmonogramie ich wprowadzenie odkłada się do końca pierwszego roku życia.
Żywienie niemowląt o szczególnych potrzebach
Niektóre dzieci wymagają większej uwagi przy wyborze pokarmów ze względu na alergie, zaburzenia trawienia lub inne problemy zdrowotne. Ważne zagadnienia to alergie pokarmowe, celiakia, ulewanie, wymioty i refluks żołądkowo-przełykowy.
Alergie pokarmowe u niemowląt
Choroby alergiczne występują coraz częściej. Szacuje się, że w krajach wysoko rozwiniętych dotyczą około 5–8% dzieci. Alergie pokarmowe są rzadsze niż ogół chorób alergicznych, ale mają szczególne znaczenie we wczesnym dzieciństwie ze względu na niedojrzałość mechanizmów odpornościowych i innych zabezpieczeń przewodu pokarmowego. Nadwrażliwość na mleko odnotowano u około 3% dzieci.
Nie każda nieprzyjemna reakcja na jedzenie ma jednak podłoże alergiczne. Alergie stanowią tylko część reakcji niepożądanych; wiele innych dolegliwości wynika z mechanizmów nieimmunologicznych, toksycznych lub nietoksycznych. Rozpoznanie może być trudne. Przy podejrzeniu konkretnego produktu jego unikanie odgrywa ważną rolę w odpowiednio prowadzonym postępowaniu diagnostycznym i leczeniu.
Najczęstsze alergeny pokarmowe
Do produktów często wywołujących reakcje alergiczne u dzieci należą:
- Białka mleka krowiego.
- Jaja.
- Soja.
- Ryby.
- Orzechy.
Szczególną uwagę zwraca się na mleko krowie, ponieważ niektóre niemowlęta mogą mieć z nim kontakt już bezpośrednio po urodzeniu.
Ukryte alergeny w gotowej żywności
Alergenów w gotowych produktach nie zawsze łatwo się domyślić. Niewielkie ilości pewnych składników mogą znajdować się tam, gdzie rodzice się ich nie spodziewają. Przykłady to mleko krowie w kiełbasach, olej arachidowy w mieszankach olejów roślinnych czy lecytyna stosowana jako emulgator.
Dlatego u dzieci z potwierdzoną alergią szczególnie ważne jest uważne czytanie etykiet. Preferowane są proste posiłki ze znanych składników, zwłaszcza przygotowywane w domu, gdzie rodzice mogą kontrolować ich skład.
Alergie krzyżowe
Podobieństwo niektórych alergenów może powodować reakcje na kilka różnych produktów lub substancji z otoczenia. U dzieci uczulonych na białka mleka krowiego obserwowano także związek z alergią na soję. W niektórych badaniach częstość takich reakcji sięgała 40%.
Reakcje krzyżowe mogą też łączyć alergeny pokarmowe z alergenami wziewnymi. Przykładami są powiązania między jabłkiem a pyłkiem brzozy oraz między morskimi skorupiakami a alergenami kurzu domowego.
Jak rozpoznać alergię pokarmową?
Reakcja alergiczna może dotyczyć różnych układów organizmu. Najczęściej zmiany pojawiają się na skórze, błonie śluzowej jamy ustnej, w przewodzie pokarmowym lub układzie oddechowym.
Objawy skórne mogą obejmować atopowe zapalenie skóry i pokrzywkę. W jamie ustnej może wystąpić świąd lub obrzęk błony śluzowej. Dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego to skurcze, wymioty i biegunka. Objawy oddechowe mogą przyjmować postać kaszlu i trudności w oddychaniu.
W najcięższych przypadkach może dojść do ogólnoustrojowej reakcji alergicznej, czyli wstrząsu anafilaktycznego, który bezpośrednio zagraża życiu.
Wygląd i nasilenie reakcji zależą również od wieku dziecka. U niemowląt najczęściej zajęte są skóra i przewód pokarmowy.
Obserwacje rodziców pomagają zidentyfikować możliwy alergen. Informacje o niedawno wprowadzonych produktach i reakcjach, które po nich wystąpiły, mogą ułatwić pediatrze ocenę. Z tego powodu zaleca się stopniowe rozszerzanie diety, nie więcej niż o dwa nowe produkty tygodniowo.
Żywienie przy alergii na mleko krowie
Potwierdzona alergia na białka mleka krowiego wymaga szczególnego postępowania żywieniowego. Przewiduje ono wyłączne karmienie piersią przez pierwsze sześć miesięcy, przy jednoczesnym wykluczeniu mleka i jego przetworów z diety matki.
Jeśli karmienie piersią nie jest możliwe, stosuje się specjalne mieszanki, w których właściwości alergizujące białek ograniczono w procesie technologicznym. Wśród składników takich produktów wymienia się hydrolizaty białek, soi i kolagenu.
Dziecku uczulonemu na mleko krowie nie podaje się również mleka koziego ani owczego. Nie są one także przeznaczone do zwykłego żywienia niemowląt przed pierwszymi urodzinami.
Po szóstym miesiącu dietę rozszerza się stopniowo, unikając mleka krowiego, jaj, orzeszków ziemnych i produktów takich jak chrupki arachidowe, a także wieprzowiny i miodu.
U wielu dzieci alergie pokarmowe z czasem słabną lub ustępują. Podaje się, że alergie na mleko i jaja mijają do trzeciego roku życia u ponad trzech czwartych uczulonych dzieci. O ponownym wprowadzeniu produktu, który wywoływał reakcje, decyduje alergolog dziecięcy.
Zapobieganie chorobom alergicznym
W zapobieganiu reakcjom alergicznym znaczenie mają unikanie dymu tytoniowego w otoczeniu dziecka, możliwie długie karmienie piersią i stopniowe rozszerzanie diety po czwartym miesiącu.
U dzieci mających bliskich krewnych z chorobami alergicznymi ryzyko alergii może być znacznie wyższe; według niektórych szacunków sięga 70%. Dla tej grupy przewiduje się ostrożniejsze postępowanie:
- Wyłączne karmienie piersią przez pierwsze sześć miesięcy.
- Stopniowe rozszerzanie diety po szóstym miesiącu.
- Unikanie jaj, ryb, orzeszków ziemnych, wieprzowiny i miodu do końca pierwszego roku.
- Unikanie produktów alergizujących w diecie matki karmiącej.
- Niepalenie w pobliżu dziecka.
- Ograniczanie ilości kurzu domowego na tyle, na ile to możliwe.
Celiakia i dieta bezglutenowa
Celiakia, nazywana również enteropatią glutenową, jest przewlekłą chorobą układu pokarmowego występującą u dzieci i dorosłych. Wiąże się z trwałą reakcją organizmu na gluten i jego składniki, wśród których wyróżnia się gliadynę.
Gluten występuje w niektórych zbożach, przede wszystkim w pszenicy, jęczmieniu i życie. Ryż, kukurydza i gryka nie zawierają glutenu.
Objawy celiakii u małych dzieci
Objawy często zaczynają być zauważalne między dziewiątym a dwudziestym czwartym miesiącem życia. Mogą obejmować dolegliwości trawienne, zwłaszcza obfite stolce o nieprzyjemnym zapachu i biegunkę. Dziecko może słabiej przybierać na wadze i stać się drażliwe; może też wystąpić u niego bardziej nasilona niedokrwistość.
Rozpoznanie stawia gastroenterolog dziecięcy po przeprowadzeniu odpowiednich badań. Podstawą skutecznego leczenia jest ścisła dieta bezglutenowa, która może pozwolić na dalsze prawidłowe wzrastanie i rozwój.
Wprowadzanie zbóż zawierających gluten w bardzo wczesnym wieku wiąże się z większym ryzykiem cięższych postaci klinicznych choroby. Dlatego schemat rozszerzania diety przewiduje ich wprowadzenie po szóstym miesiącu, a u dzieci ze skłonnością do alergii jeszcze później.
Dolegliwości trawienne w pierwszym roku
W pierwszym roku wzrastanie i rozwój przebiegają najszybciej w całym wczesnym dzieciństwie. Zdrowe niemowlę zwykle podwaja masę urodzeniową w ciągu pierwszych sześciu miesięcy, a do końca roku może ją potroić.
Problemy trawienne często niepokoją rodziców i są powodem wizyt u pediatry. Do najczęstszych należą cofanie niewielkich ilości pokarmu, czyli ulewanie, a także wymioty i zaparcia.
Ulewanie to nie to samo co wymioty
Ulewanie, czyli regurgitacja, polega na cofaniu niewielkiej ilości połkniętego pokarmu podczas karmienia lub tuż po nim. Jest częste w okresie niemowlęcym i zazwyczaj stopniowo ustępuje w ciągu pierwszego roku.
Wymioty oznaczają bardziej nasilone opróżnianie żołądka i zwykle występują pewien czas po karmieniu. Jedną z częstych przyczyn cofania się treści żołądkowej jest refluks żołądkowo-przełykowy.
Refluks żołądkowo-przełykowy u niemowląt
Refluks żołądkowo-przełykowy to cofanie się treści żołądka do przełyku. Występuje u około 20–40% niemowląt i może rozpocząć się między drugim a szóstym tygodniem życia. Przyczyny bywają różne, ale ważną rolę odgrywa niedojrzałość mechanizmu, który zwykle zapobiega cofaniu się treści żołądkowej.
Gdy dziecko prawidłowo się rozwija i odpowiednio przybiera na wadze, zjawisko to często uznaje się za przejściowe. Jeśli jednak cofanie pokarmu prowadzi do zatrzymania przyrostu masy ciała lub innych problemów zdrowotnych, stan ten może nabrać cech choroby refluksowej.
Możliwe powikłania choroby refluksowej
Częste cofanie kwaśnej treści żołądkowej może powodować zapalenie błony śluzowej przełyku. W cięższych przypadkach mogą wystąpić niedokrwistość i wymioty z domieszką krwi.
Dodatkowe powikłania są możliwe, gdy treść żołądka dotrze do dróg oddechowych i przedostanie się do tchawicy. Wymienia się wśród nich zapalenie strun głosowych, zachłystowe zapalenie płuc i nawracające zapalenia oskrzeli.
Sposoby leczenia refluksu
W postępowaniu przy refluksie wyróżnia się zmiany żywienia, układania ciała, stosowanie leków i — bardzo rzadko — leczenie operacyjne. Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii Dziecięcej, ESPGHAN, omawiało te metody w swoich zaleceniach specjalistycznych.
Postępowanie żywieniowe. U niemowląt karmionych mieszanką można stosować specjalne preparaty przeciwrefluksowe, nazywane mieszankami AR, których zadaniem jest ograniczenie cofania mleka do przełyku. Opisuje się także zagęszczanie zwykłej mieszanki dodatkiem 2–5% śluzu ryżowego. Ten sposób modyfikowania mieszanki nie dotyczy dzieci karmionych wyłącznie piersią.
Ułożenie ciała. Wśród opisywanych metod są podniesienie wezgłowia o około 30%, trzymanie niemowlęcia pionowo z głową opartą na ramieniu matki przez co najmniej pół godziny po karmieniu oraz układanie na prawym boku z uniesionym wezgłowiem.
Leki. Stosuje się je rzadko, zwykle po ocenie specjalistycznej i diagnostyce szpitalnej prowadzonej przez gastroenterologa dziecięcego.
Leczenie operacyjne. U dzieci stosuje się je wyjątkowo rzadko.
Inne możliwe przyczyny wymiotów
Wymioty u dziecka nie zawsze wiążą się z refluksem żołądkowo-przełykowym. Możliwe przyczyny obejmują nadwrażliwość na białka mleka krowiego, wrodzone wady przewodu pokarmowego, choroby metaboliczne, zakażenia i niektóre schorzenia ośrodkowego układu nerwowego. Ze względu na wiele możliwych przyczyn wymioty u dziecka wymagają konsultacji z pediatrą.
Mała książka kucharska dla niemowlęcia
Przygotowywanie przecierów, kaszek i innych prostych posiłków pozwala łączyć produkty o różnym pochodzeniu i wartości odżywczej.
Przepisy obejmują owoce, warzywa, zboża, mleko, mięso, ryby i jaja, z ilościami oraz sposobem przygotowania dostosowanymi do poszczególnych etapów rozszerzania diety.
Przecier owocowy z płatkami ryżowymi lub kukurydzianymi
Składniki:
- 100 ml wody
- 5 g cukru, około jednej łyżeczki
- 15–20 g płatków ryżowych lub kukurydzianych
- 50–80 g świeżych owoców, na przykład jabłka, banana, moreli lub brzoskwini
Przygotowanie
Zagotuj wodę z cukrem i zalej płatki ciepłym płynem. Mieszaj, aż masa będzie jednolita i pozbawiona grudek.
Do jeszcze ciepłej kaszki dodaj umyte i oczyszczone owoce, wcześniej starte, przetarte lub drobno rozdrobnione.
Posiłek przewidziano po ukończeniu czwartego miesiąca życia jako zamiennik jednego karmienia mlekiem.
Po szóstym miesiącu płatki ryżowe lub kukurydziane można zastąpić herbatnikiem.
Kaszka na mleku
Składniki:
- 200 ml mleka
- 15 g kaszy manny lub drobnej kaszki kukurydzianej, około trzech łyżeczek
- 15 g cukru
Przygotowanie
Zagotuj mleko z cukrem, a następnie stopniowo wsypuj kaszkę, cały czas mieszając.
Gotuj przez około 10–15 minut, aż masa uzyska odpowiednią gęstość.
Jeśli podczas gotowania odparuje zbyt dużo płynu, można uzupełnić go odpowiednią ilością wody.
Posiłek przewidziano dla dziecka po ukończeniu szóstego miesiąca.
Kaszka mleczno-zbożowa
Składniki:
- 220 ml mleka
- 10 g cukru
- 30 g płatków kukurydzianych lub ryżowych, około siedmiu–ośmiu łyżek stołowych
Przygotowanie
Gotuj mleko z cukrem przez około trzy minuty, a następnie zalej nim płatki.
Mieszaj do całkowitego rozbicia grudek i uzyskania jednolitej konsystencji.
Posiłek przewidziano po ukończeniu czwartego miesiąca.
Używa się mleka, które dziecko otrzymuje na co dzień: odciągniętego mleka matki, mleka początkowego do czwartego miesiąca lub mleka następnego po tym wieku.
Po szóstym miesiącu płatki ryżowe lub kukurydziane można zastąpić około 20 g zmielonych lub pokruszonych herbatników.
Przecier warzywny
Składniki:
- 50–80 g warzyw, na przykład marchwi, boćwiny, szpinaku, kalarepy lub kalafiora
- 150 ml wody
- 5 g masła
- 100 ml mleka, które dziecko zwykle pije
Przygotowanie
Oczyść warzywa, dokładnie je umyj i gotuj w wodzie do całkowitej miękkości.
Następnie przetrzyj je lub zmiksuj na jednolitą masę.
Dodaj bardzo małą ilość soli i jedną łyżeczkę masła. Dopasuj gęstość, dolewając wywar z gotowania warzyw lub mleko.
Do przecieru można dodać również ugotowaną drobną kaszkę kukurydzianą lub mannę oraz płatki ryżowe.
Przecier warzywno-zbożowy z mlekiem przewidziano po ukończeniu szóstego miesiąca życia.
Przecier warzywny z mięsem, rybą lub jajkiem
Składniki:
- 80–100 g warzyw: marchew, boćwina, szpinak, pomidor, kalarepa, por, brukselka, kapusta, cukinia, fasola lub groszek
- 200–250 ml wody
- 5 g masła, około jednej łyżeczki
- 10 g kaszy manny, drobnej kaszki kukurydzianej lub drobnego makaronu
- 20–30 g mięsa lub ryby: kurczak, indyk, jagnięcina, cielęcina, wątróbka lub ryba o białym mięsie
Fasolę i groszek przewidziano w postaci przecieru od dziesiątego miesiąca życia.
Przygotowanie
Gotuj oczyszczone i umyte warzywa razem z mięsem w lekko osolonej wodzie, aż wszystkie składniki będą zupełnie miękkie.
Warzywa przetrzyj lub zmiksuj, a mięso rozdrobnij osobno.
Do płynu pozostałego po gotowaniu wsyp kaszkę lub bardzo drobny makaron. Po ugotowaniu dodaj rozdrobnione warzywa i ponownie krótko zagotuj całość.
Na końcu dodaj drobno posiekane mięso, rybę lub jajko.
Zamiast kaszy manny i makaronu można użyć ziemniaka, kaszki kukurydzianej lub ryżu.
Mięso można zastąpić wątróbką albo żółtkiem ugotowanym na twardo i rozgniecionym widelcem.
Przecier owocowy z płatkami
Składniki:
- 50 ml przegotowanej wody
- 20 g płatków ryżowych, około czterech łyżek
- 100–120 g umytych i oczyszczonych owoców
- Opcjonalnie 100 ml mleka, które dziecko zwykle pije
Przygotowanie
Zalej płatki ryżowe przegotowaną wodą i rozgnieć mieszankę widelcem.
Po krótkim przestudzeniu dodaj przygotowane, rozdrobnione owoce.
Wymieszaj lub zmiksuj do uzyskania odpowiedniej konsystencji.
Możesz dodać mleko, które już jest częścią diety dziecka.
Po siódmym miesiącu płatki ryżowe lub kukurydziane można zastąpić dwoma–trzema herbatnikami petit beurre, pamiętając, że zawierają mleko.
Po dziewiątym miesiącu mleko w przecierze można zastąpić jogurtem lub serem.
Warzywa ze zbożami i oliwą z oliwek
Składniki:
- Wybrane warzywa
- Ryż lub kaszka kukurydziana
- Woda
- Jedna łyżeczka oliwy z oliwek
Przygotowanie
Oczyść i umyj warzywa, włóż je do garnka, a następnie zalej wrzącą wodą tak, aby były przykryte.
Gdy będą na wpół ugotowane, dodaj opłukany ryż lub kaszkę kukurydzianą oraz jedną łyżeczkę oliwy.
Gotuj jeszcze około dziesięciu minut.
Kiedy wszystkie składniki będą całkowicie miękkie, odcedź je i zmiksuj lub przetrzyj. W razie potrzeby dodawaj wodę z gotowania warzyw, aż uzyskasz odpowiednią gęstość.
Po siódmym miesiącu posiłek można wzbogacić dwiema–trzema łyżkami ugotowanego i rozdrobnionego mięsa.
Od tego samego wieku warzywa można gotować w przecedzonym wywarze mięsnym zamiast w samej wodzie.
Jakiego mleka używać do kaszek i przecierów?
Do posiłków mlecznych i mleczno-zbożowych wykorzystuje się mleko, które dziecko już otrzymuje.
Może to być odciągnięte mleko matki, mleko początkowe przewidziane do ukończenia czwartego miesiąca lub mleko następne na późniejszy etap.
Dzięki temu mleko akceptowane przez dziecko pozostaje częścią posiłków także podczas stopniowego urozmaicania jadłospisu.


