Voeding

Voeding voor je baby in het eerste jaar

Voeding speelt in het eerste levensjaar een bijzondere rol bij de groei en ontwikkeling van een kind. Melk vormt in deze periode de basis. Andere voedingsmiddelen worden geleidelijk toegevoegd, afgestemd op de leeftijd, de groei en de individuele behoeften van de baby. Een goed opgebouwd voedingspatroon omvat melkvoedingen, vaste voeding en zo nodig bepaalde vitamine- en mineralensupplementen.

Voeding voor je baby in het eerste jaar
In dit artikel

Tien basisregels voor het introduceren van vaste voeding

De overstap van uitsluitend melk naar gevarieerdere maaltijden vraagt om kleine stappen en aandacht voor de reacties van je kind. Daarbij zijn de keuze van voedingsmiddelen, de bereiding, de hoeveelheden en het moment van introductie van belang.

  1. Stem het begin van vaste voeding af op de groei van je kind. Nieuwe voedingsmiddelen worden tussen de vijfde en zesde levensmaand geïntroduceerd. Bij kinderen die na de vijfde maand minder snel aankomen, begint dit eerder. Bij baby’s die goed groeien, kan worden gewacht tot ze zes maanden oud zijn.
  2. Breid het menu geleidelijk uit. Introduceer per week één of twee nieuwe voedingsmiddelen, zodat je kind stap voor stap verschillende soorten eten leert kennen.
  3. Bied nieuwe voedingsmiddelen afzonderlijk aan. Begin met kleine hoeveelheden, op de juiste manier verdund en bereid, zodat je kunt volgen hoe je kind op elk nieuw voedingsmiddel reageert.
  4. Wees extra voorzichtig bij aanleg voor allergieën. Introduceer nieuwe maaltijden nog langzamer bij baby’s die al tekenen van voedselintolerantie hebben vertoond en bij kinderen van wie de ouders een voedselallergie hebben. Geef de voorkeur aan voedingsmiddelen met een kleinere kans op allergische reacties.
  5. Gebruik zo nodig de melk die je kind al drinkt. Krijgt je baby via de melkvoedingen onvoldoende melk binnen, dan kun je dezelfde melk toevoegen aan fruit-, groente- of graanhapjes.
  6. Vermijd onnodige toevoegingen. Voeg geen zout of andere smaakmakers toe aan babymaaltijden en vermijd ook grote hoeveelheden suiker.
  7. Kies ingrediënten van goede kwaliteit en bewaar bereid eten op de juiste manier. Gebruik bij voorkeur verse, rijpe producten en slechts bij uitzondering diepvriesproducten. Een vers bereide maaltijd kan in de koelkast worden bewaard, maar moet binnen 24–48 uur worden gebruikt.
  8. Pas de structuur aan de leeftijd aan. Aan het begin van de vaste voeding, in de eerste zes levensmaanden, wordt het eten glad gepureerd. Later kan het fijngemaakt worden aangeboden.
  9. Laat je baby geleidelijk wennen aan passend eetgerei. Bij baby’s ouder dan zes maanden kun je vloeibare voeding uit een beker en hapjes met een lepeltje aanbieden.
  10. Maak water drinken tot een gewoonte. Geef niet vaak gezoete sappen, vooral niet bij het in slaap brengen. Ongezoet sap kan bij een maaltijd worden aangeboden, terwijl je kind geleidelijk leert om de dorst met water te lessen.

De basis van voeding in het eerste levensjaar

De voeding van een gezonde baby in het eerste jaar bestaat uit drie hoofdelementen: melkvoeding, aanvullende of gemengde voeding en vitamine- en mineralensupplementen.

Melkvoeding kan op drie manieren worden gegeven: uitsluitend borstvoeding, een combinatie van moedermelk en zuigelingenvoeding, of uitsluitend industrieel bereide zuigelingenvoeding. De keuze hangt af van de mogelijkheden om borstvoeding te geven, de hoeveelheid moedermelk, de groei van het kind en andere omstandigheden rond de gezondheid en voedingsbehoeften.

Moedermelk en het belang van borstvoeding

Een kind wordt vanaf de geboorte tot de eerste verjaardag een zuigeling genoemd. De uitdrukking ‘een kind aan de borst’ verwijst naar borstvoeding, die gedurende een groot deel van de menselijke geschiedenis de voornaamste manier was om baby’s te voeden.

In de eerste vijf tot zes maanden biedt moedermelk duidelijke voordelen ten opzichte van andere vormen van voeding. De samenstelling is afgestemd op de behoeften van het kind en levert de voedingsstoffen die nodig zijn voor een normale groei en ontwikkeling.

De samenstelling en beschermende werking van moedermelk

Moedermelk bestaat voor het grootste deel uit water: ongeveer 87,5 gram per 100 milliliter. Daarom heeft een gezonde baby die voldoende moedermelk krijgt meestal geen extra vocht nodig. Moedermelk bevat koolhydraten, licht verteerbare eiwitten en vetten, en daarnaast vitaminen, mineralen, enzymen en stoffen die actief zijn in het afweersysteem. De onderlinge verhoudingen zijn afgestemd op de behoeften van de zuigeling.

Vooral de stoffen die actief zijn in het afweersysteem zijn van belang. Ze helpen beschermen tegen verschillende infecties, met name darminfecties, maar ook tegen andere infectieziekten. Borstvoeding wordt ook in verband gebracht met een kleinere kans op bepaalde allergische aandoeningen.

Ook de mogelijke invloed van borstvoeding op de verstandelijke ontwikkeling en het gezichtsvermogen is onderzocht. Sommige onderzoeken wijzen op mogelijk betere verstandelijke vermogens en een scherper zicht bij borstgevoede kinderen dan bij baby’s die flesvoeding kregen zonder toegevoegde meervoudig onverzadigde vetzuren met lange ketens, de zogenoemde LCP’s. Deze bevindingen zijn onderzoekshypothesen over mogelijke verschillen en bieden geen garantie voor een bepaalde uitkomst van de ontwikkeling.

De emotionele kant van borstvoeding

Borstvoeding is meer dan alleen eten geven. Het is ook een moment van nauw contact tussen moeder en kind, waarbij de baby bescherming, zorg en liefde ervaart. Lichamelijke nabijheid, aanraking en onderlinge communicatie zorgen voortdurend voor sociale prikkels. Daardoor heeft borstvoeding ook een betekenis die verder gaat dan voeding alleen.

Daarnaast kan borstvoeding het gezin geld besparen. Naar schatting is voeden met industrieel bereide zuigelingenvoeding ongeveer drie keer zo duur als een volwaardige voeding voor een moeder die borstvoeding geeft.

Wanneer begin je met borstvoeding?

Het is wenselijk om zo snel mogelijk na de geboorte met borstvoeding te beginnen. Vaak aanleggen is in de eerste dagen bijzonder belangrijk, omdat dit de melkklieren stimuleert en de melkproductie vergroot. In deze beginperiode komt de lactatie geleidelijk op gang: het proces waarbij het lichaam van de moeder melk aanmaakt en afgeeft.

Hoe verandert moedermelk na de bevalling?

Moedermelk heeft niet gedurende de hele borstvoedingsperiode precies dezelfde samenstelling. De eigenschappen veranderen met de verschillende fasen van de lactatie en ook tijdens een afzonderlijke voeding. Er worden drie hoofdvormen onderscheiden: colostrum, overgangsmelk en rijpe moedermelk.

Colostrum: de eerste moedermelk

Tijdens de laatste dagen van de zwangerschap en de eerste twee tot drie dagen na de bevalling maken de borsten colostrum aan. Deze eerste melk is bijzonder rijk aan biologisch actieve bestanddelen. Ze verschilt van rijpe melk in uiterlijk, chemische samenstelling en beschermende eigenschappen. De kenmerkende gelige kleur komt door het hogere gehalte aan vitamine A en caroteen. Vergeleken met rijpe melk bevat colostrum meer eiwitten en zouten, maar minder vetten en koolhydraten.

Het is bijzonder rijk aan secretoir immunoglobuline A en antistoffen tegen verschillende ziekteverwekkers. De belangrijkste functie is de bescherming van de pasgeborene. Het hogere zoutgehalte helpt ook de darmen te legen en daarmee het meconium, de eerste ontlasting van de pasgeborene, af te voeren.

Overgangsmelk

Van ongeveer de vierde tot de veertiende dag na de bevalling wordt overgangsmelk aangemaakt. Deze melk heeft nog enkele eigenschappen van colostrum, maar de samenstelling gaat geleidelijk meer lijken op die van rijpe moedermelk. In deze periode nemen de concentraties eiwitten en immunoglobulinen af. Het aandeel vetten, melksuiker ofwel lactose en wateroplosbare vitaminen neemt toe, evenals de totale energiewaarde.

Rijpe moedermelk

In de derde of vierde week na de bevalling begint de aanmaak van rijpe moedermelk. De hoeveelheid en samenstelling kunnen gedurende de eerste helft van het eerste levensjaar in de voedingsbehoeften van de baby voorzien.

De samenstelling verandert echter ook tijdens een voeding. Aan het begin is de melk meestal wateriger en bevat ze minder vet. Naarmate de voeding vordert, stijgt het vetgehalte, waardoor de melk aan het einde meer energie per hoeveelheid levert. Aangenomen wordt dat deze melk bijdraagt aan een verzadigd gevoel en dat de baby daardoor uit zichzelf stopt met drinken. Daarom is het van belang een voeding voldoende tijd te geven, zodat het kind aan de energiebehoefte kan voldoen.

Waterige melk is niet minder voedzaam

Rijpe moedermelk ziet er vaak dunner en doorschijnender uit dan colostrum. Daardoor ontstaat soms ten onrechte het idee dat de melk niet voedzaam genoeg is. Die indruk kan een moeder ertoe brengen onnodig een flesje met andere melk te geven, waardoor de borstvoeding geleidelijk kan afnemen.

Rijpe moedermelk en koemelk hebben ongeveer dezelfde energiewaarde: circa 68 kilocalorieën per 100 milliliter, ofwel 285 kilojoule per 100 milliliter. Het verschil tussen beide zit niet alleen in de energiewaarde, maar ook in de samenstelling en de mate waarin ze aansluiten bij de behoeften van de baby.

Ongefundeerde beweringen dat een moeder te weinig melk heeft of dat haar melk onvoldoende voedzaam is, kunnen leiden tot onnodig gebruik van flesvoeding. Vooral in de kwetsbare periode waarin de melkproductie op gang komt, kan dit uiteindelijk tot een geleidelijk einde van de borstvoeding leiden.

Moedermelk en flesvoeding combineren

Bij gecombineerde melkvoeding krijgt de baby naast borstvoeding ook industrieel bereide zuigelingenvoeding. De flesvoeding moet passen bij de leeftijd en het lichaamsgewicht van het kind.

Overleg met een kinderarts wordt aanbevolen voordat met deze manier van voeden wordt begonnen. Om te beoordelen of extra melk nodig is, wordt de gewichtstoename gevolgd. Een van de mogelijke methoden is de baby vóór en na een borstvoeding wegen. Op basis van zulke gegevens wordt beoordeeld of gecombineerde voeding werkelijk nodig is.

Voeden met zuigelingenvoeding

Als een moeder geen borstvoeding kan of wil geven, kan de baby industrieel bereide zuigelingenvoeding krijgen. Deze producten worden meestal gemaakt op basis van koemelk, maar de samenstelling is aangepast aan de voedingsbehoeften van zuigelingen. De hoeveelheden en verhoudingen van eiwitten, vetten, koolhydraten, vitaminen en mineralen verschillen van gewone koemelk, zodat de voeding beter past bij jonge baby’s.

Volledige zuigelingenvoeding en opvolgmelk

Er wordt onderscheid gemaakt tussen volledige zuigelingenvoeding en opvolgmelk. Volledige zuigelingenvoeding is bedoeld voor de eerste vier tot vijf maanden, maar kan ook gedurende het hele eerste levensjaar worden gebruikt.

Opvolgmelk is bedoeld voor een latere fase, nadat de baby vier maanden oud is geworden. Ze bevat hogere concentraties eiwitten en vetten dan volledige zuigelingenvoeding. Naast lactose kan ze andere koolhydraten bevatten, waaronder maltodextrine en zetmeel, en toegevoegde vitaminen en mineralen. Door deze samenstelling kan de melk wat dikker lijken. Aangenomen wordt dat sommige kinderen er een sterker verzadigd gevoel van krijgen.

Waarom is gewone koemelk geen geschikte vervanging?

Koemelk, of die nu vers, gepasteuriseerd of in poedervorm is, wordt niet beschouwd als geschikte basisvoeding voor een kind jonger dan één jaar. Hoewel koemelk in een deel van de energiebehoefte kan voorzien, verschilt de samenstelling aanzienlijk van die van moedermelk. Koemelk bevat meer eiwitten en mineralen, wat een extra belasting vormt voor de nog onrijpe nieren van de zuigeling.

Tegelijkertijd bevat ze een kleiner aandeel onverzadigde vetzuren, waaronder oliezuur, linolzuur en linoleenzuur. Deze zijn belangrijk voor een normale groei en ontwikkeling. Koemelk bevat ook minder vitamine C, vitamine E en jodium, en onvoldoende ijzer. Bovendien wordt het ijzer uit koemelk minder goed opgenomen in het spijsverteringsstelsel.

Daarnaast kunnen ongesplitste koemelkeiwitten bij gevoelige zuigelingen de kans op een allergie voor deze eiwitten vergroten.

Aanvullende voeding: op weg naar gevarieerde maaltijden

Aanvullende voeding is het eten dat een kind naast melk krijgt en dat geen deel uitmaakt van de basisvoeding met melk. Nieuwe voedingsmiddelen worden niet vóór het einde van de vierde maand geïntroduceerd, omdat van een eerdere start geen bijzondere voordelen worden verwacht. Tegelijkertijd moet uiterlijk aan het einde van de zesde maand met aanvullende voeding worden begonnen. Melk alleen voorziet dan niet meer volledig in alle voedingsbehoeften van de oudere zuigeling.

Nieuwe voedingsmiddelen worden één voor één geïntroduceerd, met telkens enkele dagen ertussen, zodat mogelijke reacties kunnen worden gevolgd. Een gebruikelijke volgorde is vruchtensap, fruithapjes, groenten, melk met granen, vlees en vis.

Bij kinderen met naaste familieleden die allergische aandoeningen hebben, wordt een voorzichtiger schema gevolgd. Bij deze aanpak worden onder meer citrusvruchten, noten, eieren, vis, in de winkel verkrijgbare koemelk en glutenbevattende granen later geïntroduceerd, met de aanbeveling om tot het einde van het eerste levensjaar te wachten.

Ook industrieel bereide babyvoeding kan onderdeel zijn van de aanvullende voeding. Deze producten worden gemaakt van ingrediënten met een gecontroleerde herkomst. Kant-en-klare babyhapjes van goede kwaliteit zijn een praktische keuze voor ouders.

Fruit in de voeding van je baby

Fruit levert energie, vitaminen, mineralen, water en voedingsvezels die bijdragen aan een goede spijsvertering.

Fruit wordt op zijn vroegst geïntroduceerd nadat de baby vijf maanden oud is geworden. Eerst kan vruchtensap als aanvulling op een melkvoeding worden aangeboden, later een fruithapje. Als het kind goed aankomt, wordt het begin van aanvullende voeding uitgesteld tot de leeftijd van zes maanden. Bij baby’s die minder snel aankomen, kan na de vijfde maand worden begonnen.

Nieuwe voeding kan spijsverteringsklachten geven, zoals buikkrampen of diarree. Daarom wordt aangeraden fruit in het begin in de ochtend aan te bieden. Bij kinderen uit gezinnen met aanleg voor allergieën is extra voorzichtigheid geboden met citrusvruchten: citroen, sinaasappel, mandarijn en grapefruit.

Groenten als aanvullende voeding

Groenten bevatten doorgaans minder calorieën dan fruit, maar zijn een waardevolle bron van vitaminen, mineralen, water en voedingsvezels. Vooral hun bijdrage aan een regelmatige stoelgang en goede spijsvertering is van belang.

Groenten worden na de zesde levensmaand geïntroduceerd, bij voorkeur tijdens de lunch. Begin met kleine hoeveelheden en vergroot die geleidelijk in de weken erna, totdat een groentemaaltijd één melkvoeding vervangt.

Granen in het eerste jaar

Granen zijn een belangrijke bron van koolhydraten, plantaardige eiwitten en B-vitaminen. Ze worden vooral vanwege hun energiewaarde geïntroduceerd, met name wanneer melkvoedingen alleen het kind niet meer voldoende verzadigen.

Tussen de vijfde en zesde maand zijn glutenvrije granen zoals rijst en maïs voorzien. Glutenbevattende granen, waaronder tarwe, gerst en rogge, worden na de zesde maand geïntroduceerd. In sommige delen van de wereld wordt ook een aanpak gevolgd waarbij hiermee wordt gewacht tot het einde van het eerste levensjaar.

Hapjes van granen met fruit of melk kunnen in het begin in de ochtend worden aangeboden. Een maaltijd van melk met granen is ook bedoeld voor de avondvoeding.

Vlees en vis

Vlees en vis leveren ijzer, dierlijke eiwitten en B-vitaminen. Het moment van introductie hangt af van de leeftijd en het soort voedingsmiddel.

Na de zesde of zevende maand kan wit vlees van jonge dieren worden aangeboden, waaronder kip, kalkoen en konijn, en ook vlees van jonge kalveren. Vis met wit vlees, lamsvlees en vlees van jonge geiten worden na de negende maand geïntroduceerd. Vette vis is voorzien na de eerste verjaardag.

Eieren introduceren

Na de negende maand wordt begonnen met kleine hoeveelheden hardgekookte eidooier. Die kan aanvankelijk aan groentemaaltijden worden toegevoegd. De hoeveelheid wordt geleidelijk vergroot. Na één tot twee maanden kan het kind eenmaal per week eidooier krijgen.

Vanwege de kans op een allergische reactie wordt eiwit pas na de eerste verjaardag geïntroduceerd.

Vitaminen en mineralen in het eerste levensjaar

Het eerste levensjaar wordt gekenmerkt door snelle groei en ontwikkeling. Daardoor heeft een kind voortdurend vitaminen en mineralen nodig. Bijzondere aandacht gaat uit naar vitamine C en D, ijzer en fluoride. Deze voedingsstoffen spelen een rol bij de botontwikkeling, de bloedaanmaak, het zuurstoftransport, de stofwisseling en de gezondheid van het gebit.

Vitamine D en de botontwikkeling

Vitamine D is betrokken bij de calciumstofwisseling en een goede mineralisatie van de botten. Een tekort kan bij kinderen rachitis veroorzaken: een aandoening van groeiende botten door onvoldoende mineralisatie.

Naast botveranderingen kan rachitis gepaard gaan met onrust, slapeloosheid, prikkelbaarheid, overmatig zweten en een verlaagde spierspanning. Vroege tekenen aan de botten zijn onder meer verweking van de achterkant van de schedel, ook wel craniotabes genoemd, een vierkante hoofdvorm en verdikkingen van de lange botten bij de gewrichten. Die verdikkingen kunnen de indruk van dubbele gewrichten geven. Later kunnen vervormingen ontstaan, zoals X-benen of O-benen en veranderingen in de vorm van het bekken die samenhangen met rachitis.

Omdat de voeding van zuigelingen onvoldoende vitamine D levert, vermeldt het supplementatieschema een dagelijkse dosis van 400–600 internationale eenheden vitamine D3, vanaf de eerste maand tot het einde van het eerste levensjaar. In het tweede en derde levensjaar is dezelfde dosering voorzien tijdens de wintermaanden.

Naast vitamine D wordt het belang benadrukt van voldoende calcium uit melk en zuivelproducten, met ongeveer 500 ml melk per dag, en van passende blootstelling aan zonlicht.

Vitamine C

Vitamine C is betrokken bij verschillende belangrijke processen in de stofwisseling. Deze vitamine speelt een rol bij de stofwisseling van glucose en ijzer, de afbraak van cholesterol en bepaalde aminozuren, en de vorming van bloedcellen.

De dagelijkse behoefte in het eerste levensjaar wordt geschat op 25–50 mg. Moedermelk bevat ongeveer 50 mg vitamine C per liter. Aan industrieel bereide zuigelingenvoeding wordt deze vitamine tijdens de productie toegevoegd. Deze melkvoedingen voorzien in de eerste zes maanden in de behoefte aan vitamine C. Na de introductie van geschikte aanvullende voeding kan het kind deze vitamine ook uit andere voedingsmiddelen halen.

Voor kinderen die gewone consumptiemelk krijgen, is een vitamine C-preparaat voorzien in een dagelijkse dosis van 30 mg.

IJzer en het voorkomen van bloedarmoede

IJzer speelt een essentiële rol bij het transport van zuurstof en elektronen in het lichaam. Het grootste deel bevindt zich in hemoglobine, de kleurstof in rode bloedcellen die het zuurstoftransport mogelijk maakt. IJzertekort kan leiden tot anemie, oftewel bloedarmoede.

De ijzerbehoefte van een zuigeling tot het einde van het eerste levensjaar wordt geschat op ongeveer 10 mg per dag. Om een tekort te voorkomen is goede voeding bijzonder belangrijk. Daarbij horen minstens zes maanden borstvoeding of met ijzer verrijkte zuigelingenvoeding, de introductie van aanvullende voeding tussen de vierde en zesde maand, en voedingsmiddelen met ijzer en vitamine C. Granen, vlees, vis en orgaanvlees zijn bronnen van ijzer. Citroen, sinaasappel en tomaat zijn voorbeelden van voedingsmiddelen die vitamine C bevatten.

Bij kinderen die langer dan zes maanden borstvoeding krijgen, kan extra ijzerinname worden overwogen, onafhankelijk van de aanvullende voeding.

Wanneer kunnen ijzersupplementen nodig zijn?

Preventieve toediening van een ijzerpreparaat wordt vooral bij bepaalde groepen zuigelingen overwogen. Het gaat om te vroeg geboren baby’s vanaf de tweede levensmaand, tweelingen, kinderen die bloedverlies hebben gehad en pasgeborenen met een laag hemoglobinegehalte bij de geboorte. Ook baby’s die uitzonderlijk snel groeien, vaak infecties hebben of opgroeien in een gezin met een lage sociaaleconomische positie vragen extra aandacht.

Voor te vroeg geboren kinderen wordt een dagelijkse dosis van 2–4 mg ijzer per kilogram lichaamsgewicht genoemd. Voor de overige genoemde groepen is 1–2 mg/kg per dag voorzien.

Fluoride en een gezond gebit

Fluoride heeft zowel een systemische als een plaatselijke werking op de gezondheid van het gebit. Bij de systemische werking wordt fluoride in het tandglazuur ingebouwd. De plaatselijke werking ondersteunt de remineralisatie van het glazuur en kan een antibacterieel effect hebben. Onvoldoende beschikbaarheid van fluoride wordt in verband gebracht met een grotere kans op tandbederf.

Voor de bescherming van zowel melktanden als blijvende tanden wordt een combinatie van de systemische en plaatselijke werking beschreven.

Of en in hoeverre fluoridegebruik tijdens de zwangerschap tandbederf bij het kind kan voorkomen, is nog niet volledig opgehelderd.

Fluoride in drinkwater en het supplementatieschema

Bij het bepalen of extra fluoride nodig is, speelt de fluorideconcentratie in het drinkwater een belangrijke rol. Bij een concentratie lager dan 0,3 mg/L is extra fluoride-inname voorzien.

Zulke waarden zijn in vrijwel heel Kroatië gemeten. In Kutina, Ivanić-Grad en delen van de provincie Vukovar-Srijem zijn concentraties tussen 0,3 en 0,6 mg/L gemeten. Voor gebieden met de hogere concentratie wordt de helft beschreven van de dosis die is voorzien bij water met minder dan 0,3 mg/L fluoride.

Het schema voor systemische toediening omvat de volgende hoeveelheden natriumfluoride:

  • Vanaf de zesde maand tot het einde van het tweede levensjaar: dagelijks 0,25 mg.
  • Vanaf de tweede verjaardag: twee tabletten per dag van elk 0,25 mg.
  • Op de leeftijd van vier tot vijf jaar: drie van deze tabletten per dag.
  • Vanaf het zesde levensjaar: dagelijks één tablet van 1 mg.

Voor zuigelingen die moedermelk krijgen, wordt ook de mogelijkheid beschreven dat de moeder één fluoridetablet van 1 mg inneemt.

Naast systemische inname omvat de plaatselijke bescherming het gebruik van fluoridetandpasta en eenmaal per zeven tot veertien dagen poetsen met een gel met aminefluoride. Ook het belang van regelmatig tandenpoetsen na elke maaltijd wordt benadrukt.

Voor een volledige systemische werking wordt een inname van minstens 200 keer per jaar genoemd. Om daarnaast een plaatselijk effect te bereiken, kunnen de tabletten in een kleine hoeveelheid water worden opgelost of worden gekauwd.

Melkvoedingen en aanvullende maaltijden in het eerste jaar

De voedingsbehoeften veranderen naarmate een kind groeit. Het aantal maaltijden, de portiegrootte en het aandeel melk worden geleidelijk aangepast aan de leeftijd en de introductie van andere voedingsmiddelen. Het volgende schema geeft het aantal dagelijkse maaltijden, globale melkhoeveelheden en de soorten voedingsmiddelen die in het eerste jaar worden geïntroduceerd.

Een globaal voedingsschema

LeeftijdTotaal aantal voedingen of maaltijdenMelkvoedingenSoort melk
1 maandNaar behoefte, ongeveer 6–76–7 × 70–100 mlBorstvoeding of volledige zuigelingenvoeding
2 maanden66 × 100–130 mlBorstvoeding of volledige zuigelingenvoeding
3 maanden5–65–6 × 130–160 mlBorstvoeding of volledige zuigelingenvoeding
4 maanden55 × 160–200 mlBorstvoeding of volledige zuigelingenvoeding
5 maanden4–53 × 250 mlBorstvoeding of opvolgmelk
6 maanden4–52 × 250 mlBorstvoeding of opvolgmelk
7–12 maanden4–52 × 250 mlBorstvoeding of opvolgmelk

De hoeveelheden in de tabel geven het schema voor melkvoedingen weer. Baby’s die borstvoeding krijgen, blijven aan de borst drinken.

Andere maaltijden toevoegen

Vijfde maand: vruchtensap of een fruithapje wordt aan het schema toegevoegd, evenals groenten en rijst. Er zijn één tot twee aanvullende maaltijden voorzien, waaronder een maaltijd van ongeveer 250 ml.

Zesde maand: vruchtensappen, fruithapjes en hapjes van fruit met granen, groenten, glutenvrije granen en vlees worden opgenomen. Er zijn twee tot drie aanvullende maaltijden voorzien, met fruit- en groentemaaltijden van ongeveer 250 ml. Vlees wordt twee tot drie keer per week aangeboden, tot 20 g per maaltijd.

Zevende tot twaalfde maand: de twee tot drie aanvullende maaltijden blijven bestaan. Glutenbevattende granen, vlees, eidooier en vis met wit vlees worden geïntroduceerd. Vlees is twee tot drie keer per week voorzien, in porties van 30–35 g, en eidooier eenmaal per week.

Bij zuigelingen die goed aankomen, wordt het begin van de aanvullende voeding ongeveer een maand uitgesteld.

Voedingsmiddelen per leeftijd

Het menu wordt geleidelijk uitgebreid met verschillende soorten fruit, groenten, granen, zuivelproducten, vlees, vis en eieren.

Melk, fruit, granen en groenten

LeeftijdMelk en zuivelproductenFruitGranenGroenten
5–6 maandenMoedermelk of aangepaste zuigelingenvoedingAppel, banaan, peerRijst- en maïsvlokkenWortel, koolrabi, snijbiet, courgette
7 maandenMoedermelk of aangepaste zuigelingenvoedingAbrikoos, perzik en eerder geïntroduceerd fruitHavervlokken, tarwe, gerstAardappel, broccoli, spinazie
8 maandenMoedermelk of aangepaste zuigelingenvoedingEerder geïntroduceerd fruitBrood, beschuitSperziebonen, pompoen, gepureerde erwten
9 maandenMoedermelk of aangepaste zuigelingenvoedingEerder geïntroduceerd fruit, citroen, sinaasappelPastaSavooiekool, prei
10 maandenMoedermelk of aangepaste zuigelingenvoeding, koemelkkaas, yoghurt, boterGemengd fruitEerder geïntroduceerde granenEerder geïntroduceerde groenten
11 maandenEerder geïntroduceerde voedingsmiddelenEerder geïntroduceerd fruitEerder geïntroduceerde granenLinzen, kool
12 maandenEerder geïntroduceerde voedingsmiddelenWatermeloen, bessenGranenmengselsBonen

Vetten, vlees, vis, eieren en zoete producten

LeeftijdVetten en smaakmakersVlees, vis en eierenZoete producten en andere voedingsmiddelen
5–6 maanden—Wit vlees van kip en kalkoen voorzien na de zevende maand—
7 maandenOlijfolieKalfsvlees, konijnPetit-beurrekoekjes, maïsvlokken
8 maanden—Lamsvlees, vis met wit vlees—
9 maanden—Eidooier—
10 maanden—Vlees van jonge en volwassen runderenPudding
11 maanden—Eerder geïntroduceerde voedingsmiddelen blijven aanbieden—
12 maandenKleine hoeveelheden smaakmakers, knoflookGeperste ham, eiwit—

Eieren, vis, citrusvruchten, noten, pinda’s en producten met pinda’s, zoals bepaalde snacks, worden genoemd als voedingsmiddelen met een grotere kans op allergische reacties. In het beschreven schema wordt de introductie hiervan uitgesteld tot het einde van het eerste levensjaar.

Voeding voor baby’s met bijzondere behoeften

Bij sommige kinderen vraagt de voedselkeuze extra aandacht vanwege allergieën, spijsverteringsstoornissen of andere aandoeningen. Belangrijke onderwerpen zijn voedselallergieën, coeliakie, mondjes teruggeven, braken en gastro-oesofageale reflux.

Voedselallergieën bij zuigelingen

Allergische aandoeningen komen steeds vaker voor. Naar schatting heeft ongeveer 5–8% van de kinderen in hoogontwikkelde landen ermee te maken. Voedselallergieën komen minder vaak voor dan allergische aandoeningen als geheel. Ze zijn in de vroege kinderjaren wel bijzonder relevant, omdat het afweersysteem en andere beschermingsmechanismen van het spijsverteringsstelsel nog onrijp zijn. Overgevoeligheid voor melk is bij ongeveer 3% van de kinderen vastgesteld.

Toch is niet elke vervelende reactie op voedsel een allergie. Allergieën vormen slechts een deel van de mogelijke schadelijke reacties. Veel andere klachten ontstaan door mechanismen waarbij het afweersysteem niet betrokken is en die toxisch of niet-toxisch kunnen zijn. Het stellen van een diagnose kan lastig zijn. Wanneer een bepaald voedingsmiddel wordt verdacht, speelt het vermijden ervan een belangrijke rol binnen een passende aanpak van onderzoek en behandeling.

Veelvoorkomende voedselallergenen

Voedingsmiddelen die bij kinderen vaak allergische reacties veroorzaken, zijn onder meer:

  • Koemelkeiwitten.
  • Eieren.
  • Soja.
  • Vis.
  • Noten.

Koemelk neemt een bijzondere plaats in, omdat sommige zuigelingen er al direct na de geboorte mee in aanraking kunnen komen.

Verborgen allergenen in voedingsproducten

Allergenen zijn in kant-en-klare voeding niet altijd gemakkelijk te herkennen. Kleine hoeveelheden van bepaalde ingrediënten kunnen voorkomen in producten waarin ouders ze niet verwachten. Voorbeelden zijn koemelk in worst, pindaolie in mengsels van plantaardige oliën en lecithine dat als emulgator wordt gebruikt.

Daarom is het bij kinderen met een vastgestelde allergie extra belangrijk om etiketten zorgvuldig te lezen. Eenvoudige maaltijden met bekende ingrediënten hebben de voorkeur, vooral als de voeding thuis wordt bereid en ouders zelf de samenstelling kunnen bepalen.

Kruisallergieën

Overeenkomsten tussen allergenen kunnen ervoor zorgen dat iemand reageert op verschillende voedingsmiddelen of stoffen uit de omgeving. Bij kinderen met een koemelkeiwitallergie is ook een verband met soja-allergie vastgesteld. In sommige onderzoeken kwamen zulke reacties voor bij maximaal 40%.

Kruisallergieën kunnen ook een verband vormen tussen voedselallergenen en allergenen die worden ingeademd. Voorbeelden zijn het verband tussen appel en berkenpollen, en tussen zeeschaaldieren en allergenen in huisstof.

Hoe herken je een voedselallergie?

Een allergische reactie kan verschillende orgaanstelsels treffen. Meestal treden er veranderingen op aan de huid, het mondslijmvlies, het spijsverteringsstelsel of de luchtwegen.

Huidreacties kunnen onder meer bestaan uit atopisch eczeem en urticaria, ook wel netelroos genoemd. In de mond kan jeuk of zwelling van het slijmvlies optreden. Spijsverteringsklachten zijn onder meer krampen, braken en diarree. Luchtwegklachten kunnen zich uiten in hoesten en moeite met ademhalen.

In de ernstigste gevallen kan een systemische allergische reactie of anafylactische shock ontstaan. Die is direct levensbedreigend.

De manier waarop allergische reacties zich uiten en de ernst ervan hangen ook af van de leeftijd van het kind. Bij zuigelingen zijn vooral de huid en het spijsverteringsstelsel aangedaan.

Waarnemingen van ouders zijn belangrijk bij het opsporen van een mogelijk allergeen. Informatie over nieuw geïntroduceerde voedingsmiddelen en de reacties die daarop volgden, kan de kinderarts helpen bij de beoordeling. Daarom wordt aangeraden voeding geleidelijk te introduceren, met hooguit twee nieuwe voedingsmiddelen per week.

Voeding bij koemelkallergie

Bij een vastgestelde koemelkeiwitallergie wordt een aangepaste voedingsaanpak gevolgd. Daarbij is gedurende de eerste zes maanden uitsluitend borstvoeding voorzien, terwijl de moeder melk en zuivelproducten uit haar eigen voeding weglaat.

Als borstvoeding niet mogelijk is, worden speciale flesvoedingen gebruikt waarin de allergene eigenschappen van de eiwitten door bewerking zijn verminderd. Als bestanddelen van deze producten worden hydrolysaten van eiwitten, soja en collageen genoemd.

Een kind met koemelkallergie krijgt ook geen geiten- of schapenmelk. Deze melksoorten zijn evenmin bedoeld als gewone zuigelingenvoeding vóór de eerste verjaardag.

Na de zesde maand wordt aanvullende voeding geleidelijk geïntroduceerd. Daarbij worden koemelk, eieren, pinda’s en producten zoals pindaflips, varkensvlees en honing vermeden.

Bij veel kinderen worden voedselallergieën na verloop van tijd minder of verdwijnen ze. Voor melk- en ei-allergieën wordt vermeld dat deze bij meer dan driekwart van de kinderen tegen de leeftijd van drie jaar verdwijnen. De kinderallergoloog beslist wanneer een voedingsmiddel dat eerder reacties veroorzaakte opnieuw mag worden aangeboden.

Allergische aandoeningen voorkomen

Om allergische reacties te helpen voorkomen, zijn het vermijden van tabaksrook in de buurt van het kind, zo lang mogelijk borstvoeding geven en het geleidelijk introduceren van aanvullende voeding na de vierde maand van belang.

Kinderen met naaste familieleden die allergische aandoeningen hebben, kunnen een aanzienlijk grotere kans op een allergie hebben. Volgens sommige schattingen loopt die kans op tot 70%. Voor deze groep kinderen is een voorzichtiger aanpak voorzien:

  • Uitsluitend borstvoeding gedurende de eerste zes maanden.
  • Geleidelijke introductie van aanvullende voeding na de zesde maand.
  • Eieren, vis, pinda’s, varkensvlees en honing vermijden tot het einde van het eerste levensjaar.
  • Allergene voedingsmiddelen vermijden in de voeding van de moeder die borstvoeding geeft.
  • Niet roken in de buurt van het kind.
  • De hoeveelheid huisstof zo veel mogelijk beperken.

Coeliakie en glutenvrije voeding

Coeliakie, ook bekend als glutenenteropathie, is een chronische aandoening van het spijsverteringsstelsel die bij kinderen en volwassenen voorkomt. De aandoening hangt samen met een blijvende reactie van het lichaam op gluten en de bestanddelen daarvan, met name gliadine.

Gluten komt voor in bepaalde granen, vooral tarwe, gerst en rogge. Rijst, maïs en boekweit bevatten geen gluten.

Tekenen van coeliakie bij jonge kinderen

De eerste symptomen worden vaak tussen de negende en vierentwintigste levensmaand opgemerkt. Er kunnen spijsverteringsklachten optreden, met name grote hoeveelheden sterk ruikende ontlasting en diarree. Het kind kan minder goed aankomen, prikkelbaar worden en duidelijkere bloedarmoede ontwikkelen.

Een kinderarts gespecialiseerd in maag-, darm- en leverziekten stelt na passend onderzoek de diagnose. Een strikt glutenvrij dieet vormt de basis van een succesvolle behandeling en kan een verdere goede groei en ontwikkeling mogelijk maken.

Het op zeer jonge leeftijd introduceren van glutenbevattende granen wordt in verband gebracht met een grotere kans op ernstigere klinische vormen van de ziekte. Daarom is in het schema voor aanvullende voeding de introductie na de zesde maand voorzien, en bij kinderen met aanleg voor allergieën nog later.

Spijsverteringsklachten in het eerste levensjaar

In het eerste levensjaar verlopen groei en ontwikkeling sneller dan op enig ander moment in de vroege kinderjaren. Een gezonde zuigeling verdubbelt het geboortegewicht meestal in de eerste zes maanden. Aan het einde van het eerste jaar kan het gewicht verdrievoudigd zijn.

Spijsverteringsklachten zijn vaak een bron van bezorgdheid voor ouders en een reden om de kinderarts te bezoeken. Veelvoorkomende klachten zijn het teruggeven van kleine hoeveelheden voeding, ook wel mondjes teruggeven genoemd, braken en verstopping.

Mondjes teruggeven en braken zijn niet hetzelfde

Bij mondjes teruggeven, of regurgitatie, komt tijdens of direct na een voeding een kleine hoeveelheid ingeslikte voeding terug. Dit komt vaak voor bij zuigelingen en neemt meestal in de loop van het eerste jaar geleidelijk af.

Bij braken wordt de maag krachtiger geleegd. Dit gebeurt doorgaans enige tijd na de voeding. Een veelvoorkomende oorzaak van het terugstromen van maaginhoud is gastro-oesofageale reflux.

Gastro-oesofageale reflux bij baby’s

Gastro-oesofageale reflux is het terugstromen van maaginhoud naar de slokdarm. Het komt voor bij ongeveer 20–40% van de zuigelingen en kan tussen de tweede en zesde levensweek beginnen. De oorzaken kunnen uiteenlopen. Een belangrijke factor is dat het mechanisme dat normaal voorkomt dat maaginhoud terugstroomt, nog onrijp is.

Wanneer het kind zich goed ontwikkelt en voldoende aankomt, wordt dit vaak als een tijdelijk verschijnsel beschouwd. Als het teruggeven van voeding echter leidt tot stagnerende gewichtstoename of andere gezondheidsproblemen, kan er sprake zijn van refluxziekte.

Mogelijke complicaties van refluxziekte

Veelvuldig terugstromen van zure maaginhoud kan een ontsteking van het slokdarmslijmvlies veroorzaken. In ernstigere gevallen kunnen bloedarmoede en braken met bloed optreden.

Als de maaginhoud tot in de luchtwegen terugkomt en in de luchtpijp terechtkomt, kunnen verdere complicaties ontstaan. Daaronder vallen ontsteking van de stembanden, aspiratiepneumonie en terugkerende bronchitis.

Behandelmethoden bij reflux

Bij de behandeling van refluxklachten worden voedingsmaatregelen, aanpassingen van de lichaamshouding, medicijnen en, zeer zelden, een operatie onderscheiden. De Europese vereniging voor kindergastro-enterologie, ESPGHAN, heeft deze benaderingen in haar professionele aanbevelingen besproken.

Voedingsmaatregelen. Bij baby’s die flesvoeding krijgen, kunnen speciale antirefluxproducten worden gebruikt, ook wel AR-voedingen genoemd. Deze zijn bedoeld om het terugstromen van melk naar de slokdarm te verminderen. Ook het indikken van gewone flesvoeding met 2–5% rijstslijm wordt beschreven. Deze aanpassing van flesvoeding is niet van toepassing op kinderen die uitsluitend borstvoeding krijgen.

Houdingsmaatregelen. Beschreven methoden zijn het hoofdeinde met ongeveer 30% verhogen, de baby na de voeding minstens een halfuur rechtop houden met het hoofd tegen de schouder van de moeder, en de baby op de rechterzij leggen met het hoofdeinde omhoog.

Medicijnen. Die worden zelden gebruikt, meestal na een specialistische beoordeling en onderzoek in het ziekenhuis door een kinderarts gespecialiseerd in maag-, darm- en leverziekten.

Operatie. Een operatieve behandeling wordt bij kinderen uiterst zelden toegepast.

Andere mogelijke oorzaken van braken

Braken bij kinderen hangt niet altijd samen met gastro-oesofageale reflux. Andere mogelijke oorzaken zijn overgevoeligheid voor koemelkeiwitten, aangeboren afwijkingen van het spijsverteringsstelsel, stofwisselingsziekten, infecties en bepaalde aandoeningen van het centrale zenuwstelsel. Omdat er zo veel mogelijke oorzaken zijn, is het nodig bij een brakend kind advies te vragen aan een kinderarts.

Een klein kookboek voor je baby

Door zelf hapjes en andere eenvoudige maaltijden te bereiden, kun je voedingsmiddelen met verschillende herkomst en voedingswaarde combineren.

De recepten bevatten fruit, groenten, granen, melk, vlees, vis en eieren. De hoeveelheden en bereidingswijzen zijn afgestemd op verschillende fasen van de aanvullende voeding.

Fruithapje met rijst- of maïsvlokken

Ingrediënten:

  • 100 ml water
  • 5 g suiker, ongeveer één theelepel
  • 15–20 g rijst- of maïsvlokken
  • 50–80 g vers fruit, zoals appel, banaan, abrikoos of perzik

Bereiding

Breng het water met de suiker aan de kook en giet het warme vocht over de vlokken. Roer tot een glad mengsel zonder klontjes.

Voeg aan het nog warme mengsel gewassen en schoongemaakt fruit toe dat vooraf is geraspt, gepureerd of fijngesneden.

Deze maaltijd is bedoeld voor baby’s die vier maanden oud zijn geworden, ter vervanging van één melkvoeding.

Na de zesde maand kunnen de rijst- of maïsvlokken worden vervangen door koekjes.

Griesmeelpap met melk

Ingrediënten:

  • 200 ml melk
  • 15 g tarwegriesmeel of maïsgries, ongeveer drie theelepels
  • 15 g suiker

Bereiding

Breng de melk met de suiker aan de kook. Voeg daarna al roerend geleidelijk tarwegriesmeel of maïsgries toe.

Laat ongeveer 10–15 minuten koken tot de gewenste dikte is bereikt.

Als tijdens het koken te veel vocht verdampt, kun je naar behoefte water toevoegen.

Deze maaltijd is bedoeld voor baby’s die zes maanden oud zijn geworden.

Graanpap met melk

Ingrediënten:

  • 220 ml melk
  • 10 g suiker
  • 30 g maïs- of rijstvlokken, ongeveer zeven tot acht eetlepels

Bereiding

Kook de melk met de suiker ongeveer drie minuten en giet deze daarna over de vlokken.

Roer tot alle klontjes verdwenen zijn en de pap glad is.

Deze maaltijd is bedoeld voor baby’s die vier maanden oud zijn geworden.

Gebruik de melk die je kind normaal krijgt: afgekolfde moedermelk, volledige zuigelingenvoeding tot de vierde maand of opvolgmelk na die leeftijd.

Na de zesde maand kunnen de rijst- of maïsvlokken worden vervangen door ongeveer 20 g gemalen of verkruimelde koekjes.

Groentepuree

Ingrediënten:

  • 50–80 g groenten, zoals wortel, snijbiet, spinazie, koolrabi of bloemkool
  • 150 ml water
  • 5 g boter
  • 100 ml van de melk die je kind normaal drinkt

Bereiding

Maak de groenten schoon, was ze grondig en kook ze in water tot ze helemaal zacht zijn.

Prak of pureer ze daarna tot een glad mengsel.

Voeg een heel kleine hoeveelheid zout en één theelepel boter toe. Pas de dikte aan met het kookvocht van de groenten of met melk.

Je kunt ook gekookte maïsgries of gekookt tarwegriesmeel en rijstvlokken toevoegen.

Een groente-graanhapje met melk is bedoeld voor baby’s die zes maanden oud zijn geworden.

Groentepuree met vlees, vis of ei

Ingrediënten:

  • 80–100 g groenten: wortel, snijbiet, spinazie, tomaat, koolrabi, prei, spruitjes, kool, courgette, bonen of erwten
  • 200–250 ml water
  • 5 g boter, ongeveer één theelepel
  • 10 g tarwegriesmeel, maïsgries of kleine pasta
  • 20–30 g vlees of vis: kip, kalkoen, lamsvlees, kalfsvlees, lever of vis met wit vlees

Bonen en erwten zijn vanaf de tiende levensmaand in gepureerde vorm voorzien.

Bereiding

Kook de schoongemaakte, gewassen groenten samen met het vlees in licht gezouten water tot alles helemaal zacht is.

Prak of pureer de groenten en snijd het vlees apart fijn.

Voeg tarwegriesmeel, maïsgries of heel kleine pasta toe aan het kookvocht. Voeg, zodra de granen of pasta gaar zijn, de fijngemaakte groenten toe en breng het mengsel nog even aan de kook.

Voeg tot slot het fijngesneden vlees, de vis of het ei toe.

In plaats van griesmeel en pasta kun je aardappel, maïsgries of rijst gebruiken.

Naast lever kan ook een hardgekookte, met een vork geprakte eidooier het vlees vervangen.

Fruithapje met graanvlokken

Ingrediënten:

  • 50 ml gekookt water
  • 20 g rijstvlokken, ongeveer vier eetlepels
  • 100–120 g gewassen en schoongemaakt fruit
  • Naar wens: 100 ml van de melk die je kind normaal drinkt

Bereiding

Giet het gekookte water over de rijstvlokken en meng ze met een vork.

Laat het mengsel even afkoelen en voeg het voorbereide, fijngesneden fruit toe.

Roer of pureer tot de gewenste dikte.

Je kunt ook melk toevoegen die al deel uitmaakt van de voeding van je kind.

Na de zevende maand kunnen de rijst- of maïsvlokken worden vervangen door twee tot drie petit-beurrekoekjes. Houd er rekening mee dat deze koekjes melk bevatten.

Na de negende maand kan de melk in het hapje worden vervangen door yoghurt of kaas.

Groenten met granen en olijfolie

Ingrediënten:

  • Groenten naar keuze
  • Rijst of maïsgries
  • Water
  • Eén theelepel olijfolie

Bereiding

Maak de groenten schoon, was ze en doe ze in een pan. Giet er zo veel kokend water bij dat ze onderstaan.

Voeg, wanneer de groenten halfgaar zijn, de gewassen rijst of maïsgries en één theelepel olijfolie toe.

Laat nog ongeveer tien minuten koken.

Giet alles af zodra het helemaal zacht is en pureer of prak het. Voeg zo nodig wat kookvocht van de groenten toe tot de gewenste dikte is bereikt.

Na de zevende maand kan de maaltijd worden aangevuld met twee tot drie eetlepels gekookt en fijngesneden vlees.

Vanaf dezelfde leeftijd kunnen de groenten ook in gezeefde vleesbouillon worden bereid in plaats van in gewoon water.

Welke melk gebruik je voor hapjes en pap?

Gebruik voor melkmaaltijden en graanpap de melk die je baby al krijgt.

Dat kan afgekolfde moedermelk zijn, volledige zuigelingenvoeding voor de periode tot de baby vier maanden oud is, of opvolgmelk voor een latere leeftijd.

Zo blijft de melk die je kind al accepteert deel uitmaken van de maaltijden terwijl het menu geleidelijk wordt uitgebreid.

Terug naar het Ouderscentrum