Duygular ve davranışlar

Anne ile bebek arasındaki duygusal bağ

Bebek, sözcükleri anlamaya başlamadan çok önce insanları tanımaya başlar. Annesi onu beslerken, altını değiştirirken, kucağında taşırken ya da uyuturken başka biriyle ilişki kurmanın nasıl bir şey olduğuna dair pek çok küçük deneyim edinir. Şefkat göstermek, ilgi duymak ve ihtiyaçlarına karşılık vermek, bakım işleri bittikten sonra sıra gelen ayrı etkinlikler değildir; bakımın kendisidir. Bu buluşmalar tekrarlandıkça yakınlık gelişir ve bebek zorlandığında birinin yardım edeceğini beklemeye başlar. Annenin bebeğine duyduğu duygusal bağ ile bebeğin kendisine bakım veren kişiye bağlanması birbiriyle ilişkilidir, ancak aynı şeyi anlatmaz. İlki annenin bu ilişkiye dair duygularını, ikincisi ise çocuğun korunmak, teselli bulmak ve güvende hissetmek için yöneldiği ilişkiyi ifade eder. Her ikisi de bir anda ortaya çıkmak ya da belli bir takvime uymak zorunda değildir. Anne bu deneyimde çoğu zaman merkezi bir yer tutar; bunun yanında bebek babasıyla ve bakımına düzenli olarak katılan diğer kişilerle de yakın, güvenilir ilişkiler kurabilir.

Anne ile bebek arasındaki duygusal bağ
Yazının içeriği

Bebek günlük temaslarda neler hisseder?

Yenidoğan henüz bir cümlenin anlamını kavrayamaz, ama ona nasıl seslendiğimizi hisseder. Kucakta nasıl tutulduğunu duyumsar, ses tonundaki değişikliği işitir, kendisine yaklaşan kişinin yüzünü ve hareketlerini izler. Sakin bir ses, yumuşak dokunuşlar ve yetişkinin bedeninin gevşek olması bu teması daha rahat kılabilir. Acele ya da gerginlik ise daha sert hareketlere, sıkı tutuşa veya değişen bir ses tonuna yansıyabilir. Sözsüz iletişimin bu biçimleri yaşamın ilerleyen dönemlerinde de önemini korur. Bu nedenle bebeğe bakmak, işleri doğru yapmaktan daha fazlasını içerir; bakımı üstlenen kişinin nasıl hissettiği de önemlidir. Yine de yorgun ya da gergin geçen her anın ilişkiye zarar verdiği düşünülmemelidir. Hiçbir anne baba her zaman sakin kalamaz. Kendi yorgunluğunu, hoşnutsuzluğunu veya gerginliğini fark etmek ve bunları hafifletecek yollar aramak, çocuğa yeniden daha sabırlı yaklaşmayı kolaylaştırabilir. Bebek için belirleyici olan, yetişkinin her buluşmada kusursuz bir ruh halinde olması değil, ilişkide genel olarak sıcaklığın, ilginin ve ihtiyaç duyduğunda yanında olmanın ağır basmasıdır.

Beslenirken kurulan yakınlık

Bebek beslenirken yalnızca besin almaz; onu besleyen kişinin sesini, dokunuşunu ve varlığını da deneyimler. Yetişkin bebeğin ritmini ve tepkilerini gözettiğinde beslenme, yakınlaşmak için bir fırsata dönüşebilir. Çocuk memeyi, biberonu ya da sunulan yemeği kolayca kabul ediyorsa anne babanın rahat kalması genellikle daha kolaydır. Yiyeceği reddetmesi ise kaygı, korku ve nasıl yardım edeceğini bilememe duygusu yaratabilir. Güçlük tekrarlandıkça bunlara bıkkınlık ve öfke eklenebilir; ardından çocuk istemese de yemesi için ısrar başlayabilir. Böylece gerginlik öğünü daha da zorlaştırır. Açlık ve iştah, beslenmeyi doğal olarak teşvik eder; ancak her beslenme güçlüğünü açıklamaz ve yalnızca acıkmanın bütün sorunları çözmesi beklenmemelidir. Önceden belirlenen bir miktarı zorla yedirmek yerine açlık, tokluk ve rahatsızlık belirtilerini izlemek daha yararlıdır. Uzun süren beslenme reddi, yetersiz alım ya da büyümenin yavaşlaması uzman değerlendirmesi gerektirir. Çocuğun ihtiyaçlarının değerlendirilmesi ve anne babanın desteklenmesi, kaygı ile baskının birbirini beslediği döngüyü kırmaya yardımcı olabilir. Böylece beslenme, bir çekişmeye dönüşmeden birlikte geçirilen bir zaman olarak kalabilir.

Dokunmak da bakımın ve iletişimin bir parçasıdır

Bebeği yıkamak ve altını değiştirmek günlük ihtiyaçlarını karşılar. Ona nasıl dokunduğumuz ise aynı zamanda bedensel rahatlık, ilgi ve yakınlık sunabilir. Kucağa almak, okşamak ve diğer nazik temaslar sakinleşmesine, bedensel tepkilerini düzenlemesine yardımcı olabilir. Dokunmanın, bedenin stres tepkisiyle ve genel işleyişiyle bağlantılı sindirim gibi süreçlerle ilişkisi de ele alınır; ancak bu ilişki, belirli bir sağlık yararının kesin olarak sağlanacağı anlamına gelmez. Başka insanlara yakın olma ihtiyacı bebeklikle sona ermez. Yine de ilk yılın ayrı bir önemi vardır; bebek henüz ihtiyaçlarını ifade etmenin ve sakinleşmenin yollarını geliştirmektedir. Hafif masaj, sevecen dokunuşlar veya yaşına uygun hareketler, hem bebeğe hem yetişkine iyi geliyorsa birlikte geçirilen zamana katılabilir. Bebek başını çeviriyor, geriliyor ya da hoşnutsuzluk gösteriyorsa sırf uygulamayı tamamlamak için devam etmek yerine temasın biçimini değiştirmek gerekir. Burada değerli olan bir tekniği ustalıkla uygulamak değil, bebeğin tepkilerini gözetmek ve temasın verdiği rahatlığı paylaşmaktır.

İletişim bakış, ses ve gülümsemeyle başlar

Bebek henüz sözcükleri anlamasa da onunla konuşmanın ve ona şarkı mırıldanmanın bir karşılığı vardır. Yakınındaki kişilerin seslerini tanır, seslerin ritmini dinler ve kendi biçiminde karşılık verme fırsatı bulur. İlk aylarda bu alışveriş giderek belirginleşir: birinci ayda yüzlere yönelen bakışlar, ikinci ayda gülümsemeye daha sık gülümsemeyle karşılık verme, yaklaşık üçüncü ayda ise daha belirgin sesli yanıtlar fark edilebilir. Bunlar, bebeğin her gün ölçülüp değerlendirileceği son tarihler değildir. Tepkilerin ortaya çıkma zamanı ve sırası bebekten bebeğe değişir. Kimi bebek tanıdık bir sesi duyunca ya da annesinin yaklaştığını görünce sakinleşebilir, hatta kucağa alınmadan önce ağlamayı bırakabilir. Bir başkası daha fazla teselliye ihtiyaç duyabilir. Bakışlar, gülümsemeler ve sırayla ses çıkarma, bebeğin yalnızca bakım alan biri olmadığını, ilişkinin içinde etkin biçimde yer aldığını gösterir. Daha ilk yıl içinde bu basit karşılıklı etkileşimlerden birlikte oynanan ilk oyunlar doğar.

Bebek dünyayı günlük deneyimlerle tanır

Küçük bir çocuğun yaşadığı bir olayı ileride sözcüklerle anlatamayacak olması, o sırada hiçbir şeyi fark etmediği ya da öğrenmediği anlamına gelmez. Bebek ilk günlerden itibaren dinler, bakar, dokunur, hareket eder ve kendi bedenini tanımaya başlar. Duyularıyla nesneleri, insanları ve çevresindeki değişimleri keşfeder. Bu öğrenmenin büyük bölümü, yetişkinlerin bebekle yaptığı sıradan işler sırasında kendiliğinden gerçekleşir: beslerken, bakımını yaparken, altını değiştirirken, konuşurken ve oynarken. Anne babaların her anı özel olarak hazırlanmış bir gelişim etkinliğiyle doldurması gerekmez. Günlük yaşamın yeterince hoş etkileşim ve keşif fırsatı sunması, uyaranların da çocuğun kaldırabileceği ölçüde olması daha önemlidir. Dikkatle gözlemlemek, bebeğin ne zaman iletişimi sürdürmek istediğini ve ne zaman molaya ihtiyaç duyduğunu anlamayı kolaylaştırır. Böylece öğrenme, bebeğin ruh hali ne olursa olsun tamamlanması gereken bir görev olmaktan çıkar; canlı bir ilişkinin doğal parçası olarak kalır.

Kendine ve başkalarına güvenin ilk adımları

Ağlamak, yüz ifadesini değiştirmek ya da hareket etmek, çocuğun bir şey anlatma çabasıdır. Yetişkin bu işareti fark edip karşılık vermeye çalıştığında çocuk, ihtiyaçlarının önemsendiğini tekrar tekrar deneyimler. Zamanla yakınındaki insanlara güvenebileceği ve onlardan yardım alabileceği beklentisi gelişir. Aynı zamanda ilgiye ve sevgiye değer olduğu duygusu da oluşmaya başlar. Çocuğun dünyaya ilişkin ilk algısı, psikolojik açıdan bu tür beklentileri içerir: Başkalarına güvenebilir miyim, zorlandığımda yanımda biri olur mu, yakınlık görmeye değer miyim? Bebek bunları henüz söze dökemez; bunlar, ilişki içinde kendisini ve çevresini nasıl tanıdığını anlatır. İlk deneyimler özgüvende, ilişkilerde ve kişinin kendi yapabileceklerine dair algısında uzun süre etkili olabilir. Ancak geleceği değişmez biçimde belirlemez. Söz konusu olan önemli bir gelişim temelidir; tek bir karşılığın ya da kaçırılmış tek bir anın çocuğun sonraki bütün yaşamını belirlediği düşüncesi değildir.

Başarıya bağlı olmayan sevgi

Çocuk bir şeyi başaramadığında, hata yaptığında veya yetişkinlerin beklediği gibi davranmadığında da ailesine ait olduğunu ve sevildiğini hissetmeye ihtiyaç duyar. Böyle kabul görmek, yalnızca söz dinlemeye, övgüye ve başkalarının onayına dayanmayan bir özsaygıyı destekler. Çocuk olgunlaştıkça övgünün iyi yaptığı bir işle, eleştirinin ise değiştirebileceği bir davranışla ilgili olduğunu daha kolay öğrenebilir; bunların bir insan olarak değerini belirlemediğini anlayabilir. Bu nedenle erken dönemde gelişen duygusal güven, hem çocuğun kendisiyle ilişkisi hem de ileride yakın ilişkiler kurabilmesi açısından önemlidir. Güvenilir bir bağlanma ilişkisi, ruh sağlığı ve psikososyal gelişim açısından koruyucu olabilir, fakat sorunsuz bir yaşamı garanti etmez. En özenli bakım bile her ruhsal ya da gelişimsel güçlüğü önleyemez. Önemini, hiç zorluk yaşanmayacağı vaadinden değil; güveni, duygusal dayanıklılığı ve güçlüklerle başa çıkmayı desteklemesinden alır.

Yakınlık, kendinden sürekli vazgeçmek değildir

Duygusal ihtiyaçlar uzun bir talepler listesi gibi anlatıldığında anne babalık, ne yapılırsa yapılsın yetmeyen bir iş gibi görünebilir. Oysa ilişkide birçok şey zamanla öğrenilir. Anne babalar bebeğin tepkilerini tanır, ona neyin iyi geldiğini sezmeye başlar. Bu sezgi, gözlemle ve gerektiğinde yaklaşımını değiştirme isteğiyle birleştiğinde yararlı olabilir. Bazı fedakârlıklar kaçınılmazdır; bazı çocukların ihtiyaçları da daha fazla uyum sağlamayı gerektirir. Yine de seçenek olduğunda yakınlık kurmayı yetişkinin rahatsız olduğu tek bir etkinliğe bağlamak gerekmez. Masaj yapmaktan hoşlanmayan anne ya da baba, bebeğine şarkı söyleyebilir, onunla konuşabilir, onu kucağında taşıyabilir veya birlikte oynayabilir. Seçilen yolun hem bebeğe hem bakımını üstlenen kişiye uygun olması önemlidir. İki tarafın da keyif alması, iyi bakıma eklenen gereksiz bir ayrıntı değildir. İlişkinin sıcak kalmasını ve anne babanın her buluşmayı katlanması gereken bir yük gibi yaşamamasını kolaylaştırabilir.

Ağlayan bebeğe karşılık vermek onu şımartmaz

Bebek ağlayarak bir şeye ihtiyaç duyduğunu ya da rahatsız olduğunu anlatır. Yetişkin yanına gelip onu sakinleştirmeye çalıştığında, çağrısının yardım edecek birine ulaştığını deneyimler. Gülümseme, bakış, ses çıkarma ve iletişim kurmak için yaptığı hareketler de aynı ilgiyi hak eder. İlk yıl içinde bebeği şefkatle teselli etmek ve ihtiyaçlarını karşılamak, gereksiz yere her istediğine boyun eğmek olarak görülmemelidir. Bebek henüz her durumda kendi kendini sakinleştirebilecek becerilere sahip değildir ve büyük ölçüde yetişkinlerin yardımına dayanır. Bu nedenle sıcak bir bakım, ileride bağımsızlaşmasına engel değildir. Aksine, dünyayı keşfederken dayanabileceği güvenilir bir ilişki deneyimi sunar. Karşılık vermek, anne babanın ağlamanın nedenini her seferinde hemen anlaması veya ağlamayı mutlaka durdurabilmesi demek değildir. Önemli olan bebeği anlama çabası ve bağlanmayı geliştiren, ihtiyaç duyduğunda birinin yanında olduğunu tekrar tekrar yaşama deneyimidir.

Bağlanmaya neden ihtiyaç duyarız?

İnsanlarla ilişki kurma ihtiyacı yaşamda temel bir yer tutar. Psikolojide farklı yaklaşımlar insanın güdülenmesini farklı biçimlerde açıklamıştır. Freud özellikle dürtüleri öne çıkarırken, ilişkiyi merkeze alan yaklaşımlar yakınlık ve temas ihtiyacını vurgular. Bu tarihsel ayrım, insanlarla bağ kurmanın yalnızca açlığın giderilmesinin bir sonucu olarak değil, temel bir ihtiyaç olarak ele alınmasını anlamaya yardımcı olur. Ceza olarak tek kişilik hücrede tutulmak dahil, yalıtılmanın yarattığı sıkıntı, insan temasından yoksun kalmanın ne kadar acı verici olabileceğini gösterir. Bebek için yakınlığın doğrudan koruyucu bir işlevi de vardır: Kendi yiyeceğini sağlayamaz, tehlikeyi uzaklaştıramaz veya bakımını düzenleyemez. Bunları yapabilen kişinin yakınında kalması, yardım alma olasılığını artırır. Evrimsel açıdan bakıldığında çocuğun bu yakınlığı korumaya çalışması ve o kişi uzaklaşınca yoğun sıkıntı duyabilmesi anlaşılırdır. Temas aramak bir zayıflık değildir; korunma ihtiyacı ile duygusal yakınlığın birlikte geliştiği ilişkinin bir parçasıdır.

Çocuk birden fazla kişiyle güvenli bağ kurabilir

Annenin birçok ailede özel bir yeri olması, çocuğa güven verebilecek kişiyi yalnızca biyolojik anneliğin belirlediği anlamına gelmez. Baba ve diğer yakın kişiler de bakıma düzenli katıldıklarında, özen gösterdiklerinde ve duygusal olarak çocuğun yanında olabildiklerinde onun teselli ve korunma için yöneldiği kişiler haline gelebilir. Bakımın sürekliliği, sıcaklık ve ihtiyaçlara duyarlılık önemlidir; çocuk bu nitelikleri taşıyan birden fazla ilişki kurabilir. Güvenilir bağlar duygusal, zihinsel ve bedensel gelişimi destekler. Bakımın, yakınlığın ve uygun uyaranların ciddi ölçüde ve uzun süre yetersiz kalması; konuşma, hareket, öğrenme ve genel sağlıkla ilgili güçlüklerle bağlantılı olabilir. Bu, anne babanın zaman zaman yorulmasını anlatmaz ve her gelişim güçlüğünü aile ilişkilerine bağlamak için bir gerekçe değildir. Gelişim ve sonraki sağlık üzerinde birçok biyolojik etken ve yaşam koşulu rol oynar. İstikrarlı bir bağlanma ilişkisi bazı duygusal ve davranışsal güçlüklerin riskini azaltabilir; ancak ileride şiddet davranışı, bağımlılık, suça yönelme ya da başka ciddi sorunların ortaya çıkma olasılığını bütünüyle ortadan kaldırmaz.

Annenin bebeğine duyduğu bağ zamanla gelişebilir

Doğum yapar yapmaz her kadının sınırsız bir sevgi duyması gerektiği düşüncesi, bunu yaşamayan anneye ağır gelebilir. Doğumdan sonraki duygular karmaşık olabilir ve yakınlık yavaş yavaş gelişebilir. Anne ile bebek birbirini yeni tanımaktadır. Bakım verirken, birlikte zaman geçirirken ve yeni rolüne alışırken anne bebeğinin tepkilerini öğrenir; ilişki de giderek daha tanıdık ve kişisel bir hale gelir. İlk karşılaşmada yoğun bir bağ hissetmemek, tek başına annede bir sorun olduğu anlamına gelmez. Henüz hissetmediği bir duyguyu yaşıyormuş gibi davranması ya da kendi deneyimini sürekli başkalarının anlattıklarıyla karşılaştırması gerekmez. İlişkinin gelişmesine zaman tanımak ve annenin günlük yaşamını kolaylaştıracak desteği sağlamak önemlidir. Annenin bebeğine yönelik duyguları ile bakım verme biçimi birlikte gelişebilir; doğumun hemen ardından her şeyin tamamlanmış olması beklenmemelidir.

Zor duygular hakkında konuşabilmek

Zorlayıcı koşullarda anne öfke, bıkkınlık, bebeğinden uzaklaşma isteği veya kendisine bile itiraf etmekte zorlandığı duygular yaşayabilir. Annelik denince yalnızca sevgi, mutluluk ve fedakârlığın öne çıkarılması, bu deneyimleri dile getirmeyi daha da güçleştirebilir. Oysa susmak yükü azaltmaz. Partneri, ailesi veya bir uzmanla yargılanmadan konuşabilmek, annenin yaşadıklarını anlatmasına ve kötü anne damgası yemek yerine destek görmesine olanak sağlar. Yardım, hem kendisi hem de bebeğiyle ilişkisi için önemlidir. Kendisine ya da çocuğuna zarar vermeye yönelik güçlü dürtüler hissederse hemen uzman desteği almalıdır; yakın ve doğrudan tehlike varsa acil yardım gerekir. Böyle durumlar yalnızca sakinleşmesi veya haline şükretmesi söylenerek geçiştirilmemelidir. Anlayış ve zamanında destek, yüküyle baş etmesine ve çocuğuyla daha güvenli, daha yakın bir ilişkiyi adım adım geliştirmesine yardımcı olabilir.

Her bebeğin mizacı farklıdır

İlişkiyi hem çocuk hem yetişkinler hem de yaşadıkları koşullar etkiler. Bebeklerin ihtiyaçları ve tepki verme biçimleri daha baştan farklıdır. Bir bebeğin hoşuna giden miktarda dokunma, oyun veya konuşma, diğerine fazla gelebilir. Bazıları sık ve uzun süre ağlar, bazıları daha sakindir. Kimi çocuk kolayca teselli olurken kimini, anne baba sabırla farklı yollar denese de sakinleştirmek güçtür. Emme ve beslenmede de farklar görülür: Bir bebek baştan itibaren kolayca emerken bir başkası memeyi kavramakta zorlanabilir, farklı bir iştahı ve öğün ritmi olabilir, beslenmeyi reddedebilir veya daha sık kusabilir. Sese ve ışığa duyarlılık da aynı değildir. Hassas bir bebek için uyaranları azaltan anne baba, dışarıdan bakana fazla taviz veriyor gibi görünse de aslında bebeğin ihtiyacına uygun davranıyor olabilir. Sarılma ve okşanma isteği de değişir; kimi bebek uzun süre bedensel temastan hoşlanırken kimi yeterince temas ettiğini daha açık belli eder. Bu farklılıkları anlamak, bütün bebeklerin aynı bakıma aynı tepkiyi vermesini beklemek yerine o çocuğa uygun bir ilişki kurmanın yolunu aramaktır.

Bebeğe yardım edebilmek için anne babayı desteklemek

Bebeğin davranışları, anne babanın kendini ne kadar yeterli hissettiğini de etkiler. Sakin uyuyan, iyi beslenen ve büyüyen bir bebekle güven ve memnuniyet duymak daha kolay olabilir. Uzun süren ağlamalar, beslenme güçlükleri ve bölünen uyku ise anneyi tüketebilir; hiçbir şeyi doğru yapamadığını düşünmesine yol açabilir. Yorgun ve cesareti kırılmış olduğunda yeniden denemek için daha az enerjisi kalır, üstelik tam da o sırada çocuğun ihtiyaçları çok daha fazla çaba gerektiriyor olabilir. Bazı bebeklerin ihtiyaçları karmaşıktır ve anne babanın bunları tek başına anlaması kolay değildir. Böyle durumlarda babanın, ailenin, hekimlerin, gelişim uzmanlarının ve bakıma katılan diğer kişilerin desteği büyük önem taşır. Bu destek, dinlenmeye, bebeği daha iyi anlamaya ve kendi becerilerine yeniden güvenmeye yardımcı olabilir. Bazen bebeğin iyiliği için atılacak en önemli adım, bakımını üstlenen yetişkine yardım etmektir. Böylece yetişkin, çocuğun ihtiyaçlarına daha güvenle ve kendini daha az yalnız hissederek karşılık vermeyi sürdürebilir.

Bebeğin işaretlerini anlamak zamanla öğrenilir

Bebeğin ne anlatmaya çalıştığını anlamak, her anne babanın ilk günden eksiksiz sahip olduğu bir beceri değildir. Gözlemle, denemelerle ve birlikte yaşanan deneyimlerle gelişir. Annenin ihtiyaç duyulduğunda yanında olması ve gereksiz yere bekletmeden karşılık vermesi kadar, bebeğin ritmi değiştiğinde buna uyum göstermesi de yardımcı olur. Her günün önceden düşünülen programa aynen uymasını beklemek kolayca gerginlik yaratabilir. Dün işe yarayan yöntem bugün bebeği sakinleştirmediğinde sabır ve yeni yollar bulma becerisi gerekir. Böyle bir durumda ilişkinin başarısız olduğunu düşünmek yerine başka bir yol denemek daha yararlıdır. Bakıma sağlık sorunları, duygusal yükler, aile içi güçlükler veya maddi kaygılar eşlik ettiğinde bunların hepsi daha zor hale gelir. Bu nedenle annenin çocuğuna ilgi gösterebilmesi, kendisinin aldığı destekten ayrı düşünülemez. Partnerin, ailenin ve çevrenin anlayışı, bebeğin yarar gördüğü bu günlük özeni sürdürmeyi kolaylaştırabilir.

Ailelerin desteğe ve seçim yapabilmeye ihtiyacı var

İlişkinin niteliği yaşam koşullarından bağımsız oluşmaz. Güvende olmak ve bakımı kendi ihtiyaçlarına uygun biçimde düzenleyebilmek, hem anne baba hem çocuk için önemlidir. Bir anne ilk yıllarda daha uzun süre evde kalmayı tercih edebilir; bir başkası ise daha erken dönemde ev dışında çalışmayı tercih edebilir ya da buna ihtiyaç duyabilir. Bu seçimlerin hiçbiri, tek başına, çocuğunu ne kadar sevdiğini göstermez. Tek bir düzeni herkes için tek doğru yol olarak sunmak, ailelerin olanakları, istekleri ve sorumlulukları arasındaki farkları göz ardı eder. Kararların gereksiz baskıyla verilmemesi, ailenin desteklenmesi ve çocuğa güvenilir bakım sağlanması önemlidir. Anne babalar uygulanabilir kararlar verebildiklerinde, çocuğun ve yetişkinlerin ihtiyaçlarını sürekli birbirine karşıt görmeden günlük yaşamlarını düzenlemeleri daha kolay olur.

Bağlanma ve ayrı kalmaya alışma

Yakınlık, çocuğun sürekli anne babasının yanında kalması gerektiği anlamına gelmez. Büyümek; başka insanlarla tanışmayı, yeni yerler görmeyi ve ailenin doğrudan koruması dışında deneyimler edinmeyi de içerir. Ayrılık her yaşta acı verebilir, fakat küçük çocuklar bunu çoğu zaman daha yoğun yaşar. Henüz ihtiyaçlarını kendi başlarına karşılayamaz ve yokluğun geçici olduğunu her zaman kavrayamazlar. Anne babasını aramak, ağlamak ya da ona sımsıkı tutunmak, çocuğun kendisini koruyan kişiye yakın kalma çabasıdır. Öte yandan deneyimlerin yavaş yavaş genişlemesi, bağımsızlığın ve kişiliğin gelişmesinin önemli bir parçasıdır. Amaç bütün ayrılıkları önlemek değil, çocuğun yaşına, olgunluğuna ve önceki deneyimlerine uygun destekle bu ayrılıkları yaşayabilmesine yardımcı olmaktır. Çocuk yeni deneyimine tanıdığı bir ilişkiden güç alarak adım attığında bağımsızlaşması kolaylaşır. Güçlensin diye yakınlıktan yoksun bırakılması aynı desteği sağlamaz.

Ayrılık kaygısı ne zaman belirginleşir?

Yakın bir kişinin uzaklaşmasına duyulan korku genellikle altıncı ve sekizinci aylar arasında daha fark edilir hale gelir. Erken çocukluk boyunca, bazı çocuklarda yaklaşık dört yaşına kadar sürebilir; tepkiler çoğu zaman altı ay ile iki yaş arasında özellikle güçlüdür. Bu yaş aralıkları, bütün çocukların izlemesi gereken bir takvim veya normal gelişimle gelişim sorunlarını ayıran kesin sınırlar değildir. Kaygının şiddeti ve süresi önemli ölçüde değişir. Bir bebek tanıdığı biriyle kısa süre kalmayı görece çabuk kabul ederken bir diğeri buna karşı çıkabilir ve daha fazla zamana ihtiyaç duyabilir. Çocuğun yanında kimin kaldığı, ortamı ne kadar tanıdığı ve önceki ayrılıkların nasıl geçtiği de dikkate alınmalıdır. Gelişim sırasında yakınlığa duyulan ihtiyacı anlamak, korkuyu söz dinlememeyle karıştırmamayı sağlar. Böylece çocuktan başka bir çocuk gibi tepki vermesi beklenmez; destek onun ihtiyacına göre düzenlenir.

Aynı odada olmak her zaman duygusal olarak yanında olmak değildir

Anne ya da baba çocukla aynı odada bulunurken yine de onun bedensel veya duygusal ihtiyaçlarına karşılık vermekte zorlanabilir. Uzun süren depresyon, hastalık, eşler arasında ya da aile içinde ciddi çatışmalar, maddi yükler ve ruh sağlığı veya kişilikle ilgili bazı güçlükler, çocuğa duygusal olarak ulaşabilmeyi zorlaştırabilir. Ancak bir tanının varlığı tek başına ihmal anlamına gelmez ve kişinin çocuğuyla ilişkisini anlatmaz. Asıl bakılması gereken, çocuğun aldığı bakım ve ailenin yararlanabildiği destektir. Fiziksel ayrılık, duygusal olarak yanında olamama ve ihmal aynı kavramlar değildir. Anne babası çalışırken çocuk sıcak ve güvenilir bir bakım alabilir; buna karşılık fiziksel olarak yanında bulunan bir yetişkinle yakınlık eksikliği hissedebilir. Bu durumları birbirinden ayırmak, hastalıkları veya güç yaşam koşulları nedeniyle anne babayı peşinen suçlamak yerine, gerçekten eksik olan desteği sağlamaya yardımcı olur.

Bazı ayrılıklar neden daha zor olur?

Çocuğun özellikleri, geçmiş deneyimleri ve yakınlarıyla ilişkileri, ayrılığa verdiği tepkiyi şekillendirir. Benzer örüntüler bazen aynı ailenin birden fazla üyesinde görülebilir. Anne babanın ayrılığı nasıl yaşadığı da etkili olabilir. Yetişkinler genellikle ne zaman daha çok korumaları, ne zaman yeni bir adıma alan açmaları gerektiğini zamanla öğrenir. Ancak güvenlikle ilgili sürekli kaygı, çocuğun kendi başına yapmaya çalıştığı hemen her şeyi kısıtlamaya dönüşebilir. Bu korkuyu hisseden çocuk da çevresini tehlikeli görmeye başlayabilir; yaşıtları ve diğer yetişkinler arasında kendini daha güvensiz hissedebilir. Bunun belirgin olduğu durumlarda çocuk kısa bir ayrılığa bile zor dayanırken anne baba onu gözünün önünden ayırmaması gerektiğini düşünebilir. Bu durum bağımsızlaşmayı zorlaştırabilir, ama ikisinden birini suçlamak için gerekçe değildir. Baba veya çocuğun tanıdığı başka bir kişi bakımın bir bölümünü yavaş yavaş üstlenerek, annesi dışındaki kişilere de güven duymasına yardımcı olabilir.

Hazır olmadan bağımsızlığa zorlamak korkuyu gidermez

Bunun tersi bir güçlük de çocuktan yakınlık ihtiyacını olabildiğince erken bırakması beklendiğinde ortaya çıkar. Anne babalar onu hayata hazırladıklarını veya şımarmasını önlediklerini düşünerek henüz hazır olmadığı ayrılıkları başlatabilir. Çocuğun kaldırabileceğinden ağır bir deneyim, daha bağımsız olmasını sağlamayabilir; korkusunu ve güvensizliğini artırabilir. Ayrı kalabilmek yalnızca yokluğun süresine bağlı değildir. Çocuğun yapabildikleri, yanında kalan kişiyi ne kadar tanıdığı ve yeni ortamda gördüğü destek de önemlidir. Adım adım ilerlemek, gelişimden vazgeçmek demek değildir. Çocuğa başa çıkabileceği deneyimler edinme ve yeni güven duygusunu önceki deneyimlerinin üzerine kurma fırsatı verir. Anne babanın yakınlığından yoksun bırakılmak, tek başına, çocuğa duygularıyla nasıl baş edeceğini öğretmez.

Zor ve uzun ayrılıklara verilen tepkiler

Yaklaşık altı ay ile dört yaş arasında, tanınmayan bir ortamda ayrı kalmak özellikle güçlü tepkilere yol açabilir. Hastanede yatmak, kreşe veya anaokuluna başlamak ve diğer değişiklikler koşulları ve ağırlıkları bakımından farklıdır; hepsi aynı deneyim gibi ele alınmamalıdır. Özellikle zor ya da uzayan ayrılıkların anlatımında protesto, umutsuzluk ve görünürde uyum tepkilerinden söz edilir. Bu örüntüler, sıkıntının farklı ifade biçimlerini tanımaya yardımcı olabilir. Ancak her çocuğun mutlaka geçeceği aşamalar değildir; aynı sırayla görülmeleri ya da aynı süre devam etmeleri gerekmez. Davranış, çocuğun içinde bulunduğu gerçek koşullar ve aldığı bakım göz önüne alınarak anlaşılmalıdır. Tek bir ağlama, içe çekilme veya sakin vedalaşma anına bakarak çocuğun bağlanması ya da ruhsal durumu hakkında hüküm vermek doğru değildir.

Protesto etmek ve anne babayı aramak

Güçlü bir protesto, çocuğun anne babasıyla yeniden bir araya gelmek istediğini göstermesinin ilk yolu olabilir. Çocuk yoğun biçimde ağlar, huzursuz olur, gözleriyle sürekli annesini veya başka bir yakınını arar. Diğer yetişkinlerin tesellisini reddedebilir, oynamak istemeyebilir ve yiyeceğe daha az ilgi gösterebilir. Anlatılan bazı durumlarda bu tepki yaklaşık yedi gün sürebilir; ancak bu sayı, tek bir çocuğu değerlendirmek için bir süre sınırı veya kural değildir. Süre; koşullara, sağlanan desteğe ve çocuğun özelliklerine bağlıdır. Protestonun ne anlattığını görmek önemlidir: Çocuk yetişkinlerin işini zorlaştırmayı amaçlamaz; yeniden temas kurmaya ve korunmaya ihtiyaç duyar. Tanıdığı başka bir kişinin sakin ve özenli yaklaşımı, çocuk teselliyi hemen kabul etmese de değerini korur.

Yoğun protestonun ardından içe çekilme

Ayrılık uzadığında bazı çocuklarda açık protesto zayıflar; fakat bunun yerini rahatlama değil, üzüntü, içe çekilme ve çevreye ilginin azalması alır. Bu koşullara ilişkin anlatımlarda, çocuklar arasında büyük farklar olmakla birlikte, yaklaşık bir haftadan üç aya kadar sürebilen bir dönemden söz edilir. Bu, herkes için geçerli bir gidişat veya tanı koymak için kullanılan bir süre sınırı değildir. Gece korkuları, kâbuslar ya da daha önceki davranışlara geçici dönüş görülebilir. İdrarını veya dışkısını tutmayı öğrenmiş çocuk yeniden kaçırmaya, bebeksi konuşmaya ya da parmak emmeye başlayabilir. Anne babayla buluşmak bazen yeniden yoğun ağlama ve protesto doğurabilir. Bu, ziyaretin zarar verdiğini göstermez ve görüşmeyi kesmek için gerekçe değildir. Yakın kişilerle ilişkinin sürmesi, terk edilmişlik duygusunu hafifletebilir ve zor dönem boyunca çocuğun onlarla bağını korumasına yardımcı olabilir.

Sakin görünmek her zaman sıkıntının geçtiğini göstermez

Çok stresli ya da uzun bir ayrılığın ardından çocuk ağlamayı bırakabilir, iletişim kurmaya ve başka insanları kabul etmeye başlayabilir. Bu bir uyum belirtisi gibi görünebilir, ancak yalnızca protestonun olmaması sıkıntının geçtiğini kanıtlamaz. Bazı çocuklarda kayıtsızlık, içe çekilme veya duygularını göstermeye daha az istekli olma sürebilir. Yeniden buluştuklarında anne babayı fark etmiyormuş gibi davranabilir, teması reddedebilir ya da onu tanımıyormuş izlenimi verebilirler. Bu tepki anne babayı incitebilir ve unutulmuş olma korkusu yaratabilir; yine de yalnızca buluşma anındaki davranıştan böyle bir sonuç çıkarılmamalıdır. Bazen bedeni veya başı sallama, başparmak emme gibi tekrarlayan kendini yatıştırma davranışları görülür. Bu anlatımlar ağır ve uzun süren ayrılıklarla ilgilidir. Kreşte geçirilen her günün ardından bunların ortaya çıkması beklenmemeli; geçici bir içe çekilme ya da tek bir hareket, ciddi duygusal zararın kanıtı sayılmamalıdır.

İş, anne babalık ve suçluluk duygusu

Çalışan anne babalar çoğu zaman işi, evi ve çocuklarıyla geçirecekleri zamanı bir arada yürütmeye çalışır; günün hiçbir bölümü düşündükleri gibi geçmeyince de suçluluk duyarlar. İşten sonra tükenmiş olabilir, birlikte yapabildikleri etkinlikleri istediklerinden kısa bulabilir ve ev işlerini tamamlayamayabilirler. Çocuğa doğrudan ilgi gösteremedikleri zamanlar da içlerini sıkabilir. Bu kaygı gerginliğe veya keyifsizliğe dönüşüp ilişkiye yansıyabilir. Yine de annenin çalışıp çalışmaması, tek başına, anne babalığın niteliğini güvenilir biçimde göstermez. Yaşam koşullarından memnuniyeti, kendini güvende hissetmesi ve aldığı destek önemlidir. Desteklendiğini hisseden kadın, ev dışında çalışsa da evde kalsa da daha sabırlı ve anlayışlı olabilir. Anne babalar çalışırken, yokluklarında güvenilir bakım sağlamak temel önem taşır: Çocuğu tanıyan, ihtiyaçlarına karşılık veren ve ona güven duygusu kazandıran biri yanında olmalıdır.

Ayrı kalmayı telafi etmek için sınırları kaldırmak gerekmez

Suçluluk bazen anne babayı çocuğun ihtiyacından fazlasını yapmaya yöneltir. Çocuğun artık kendi yapabildiği işleri üstlenebilir, gereğinden çok yardım edebilir, hatta okul ödevlerini onun yerine yapabilir. Fazla oyuncak almak, neredeyse her isteği yerine getirmeye çalışmak, sınırlardan vazgeçmek ya da sürekli birlikte olamadıkları için çocuğa acımak da bu çabanın bir parçası olabilir. Böyle bir telafi, çocuğun kendi başına bir şeyler yapma ve istediği olmadığında yaşadığı hayal kırıklığıyla baş etme fırsatlarını azaltabilir. Beklemesi, hayır yanıtını kabul etmesi veya bir sorunu kendisi çözmeyi denemesi nadiren gereken çocuk, işler istediği gibi gitmediğinde daha çok zorlanabilir ve kendi isteklerine aşırı odaklı kalabilir. Bu örüntü sürerse başkalarının her zaman kendisine uyum sağlaması beklentisi ileriki ilişkilerini de zorlayabilir. Bu, anne babanın çalışmasının kaçınılmaz sonucu olmadığı gibi hediye alan her çocuğun geleceğine ilişkin bir öngörü de değildir. Önemli olan yetişkinlerin suçlulukla nasıl baş ettiği ve sevgiyi gösterirken makul beklentileri, sınırları ve çocuğun kendi yapabileceklerine ayrılan alanı koruyabilmesidir.

Birlikte geçirilen zamanda hem ilgi hem süre önemlidir

Anne baba ve çocuk yaptıkları şeye gerçekten katıldığında, birlikte geçirdikleri zaman daha fazla anlam taşır. Kısa bir oyun, sohbet, yaşına uygun bir ev işini birlikte yapmak veya her iki tarafın da keyif aldığı başka bir etkinlik, birbirlerine yakın hissetmelerini sağlayabilir. Ancak zamanın niteliğini vurgulamak, süresinin önemsiz olduğu ya da birkaç dakikalık yoğun ilginin her ayrılığı telafi edebileceği anlamına gelmez. Koşturmalı günlük yaşamda çocuk yetiştirmek kolayca diğer sorumlulukların arasına sıkışabilir. Boş saatler bile bazen bir etkinlikten diğerine gidip gelmekle geçer ve çocukla çoğunlukla başka yetişkinler ilgilenir. Bu nedenle ailenin özel bir program olmadan yalnızca bir arada bulunabileceği zamanı da korumak yararlıdır. Yakınlık için her zaman özel bir gezi veya gelişim çalışması gerekmez. Anne babanın ve çocuğun konuşabilmesi, birbirini fark etmesi ve günün sıradan bir bölümünü paylaşabilmesi önemlidir.

Çocuğun ayrılığı nasıl yaşayacağını neler etkiler?

Aynı süre ayrı kalmak, her çocuk için aynı deneyim değildir. Yaş, mizaç, önceki ayrılıklar, anne babayla ilişkinin niteliği ve yokluk sırasında yaşananlar önemlidir. Dört yaşından küçük çocuklar, tanımadıkları bir yere gidip yeterince tanımadıkları ya da güvenemedikleri biriyle kaldıklarında özellikle zorlanabilir. Küçük çocukların genellikle daha fazla doğrudan desteğe ihtiyacı vardır, ama yaş tek ölçüt değildir. Başka bir kişinin iyi bakım verdiği ve aile ilişkilerinin istikrarlı olduğu olağan günlük ayrılıklar, sonraki ruhsal gelişim üzerinde belirgin olumsuz sonuçlar bırakmak zorunda değildir. İlk protesto güçlü olabilir, yine de geçici kalabilir. Bu yüzden değerlendirmede yalnızca anne baba ayrılırken ne kadar ağladığına değil, çocuğun bütün deneyimine bakılmalıdır. Böyle bir yaklaşım hem yaşadığı güçlüğü ciddiye alır hem de destekle yeni ortama zamanla alışabileceğini hesaba katar.

Ayrılığın ardından görülebilen geçici değişiklikler

Ayrılıktan sonra bazı çocuklar daha huzursuz veya karşı çıkan bir hale gelebilir, daha sık öfke nöbeti yaşayabilir. Bazılarında içe çekilme, daha saldırgan davranışlar veya eşyalara zarar verme görülebilir. Uyku ve beslenme değişebilir; önceden kazanılmış idrar veya dışkı kontrolü geçici olarak zayıflayabilir. Bazen karın ağrısı, baş ağrısı, bulantı, yorgunluk, bitkinlik ya da konuşmada değişiklikler de ortaya çıkar. Bunların hiçbiri tek başına nedenin ayrılık olduğunu kanıtlamaz; yine de fark edilmeleri ve yaşanan koşullarla birlikte ele alınmaları gerekir. Bir sonraki ayrılıktan daha fazla korkmak sık görülebilen bir tepkidir. Çocuk sürekli annesinin yanında kalmak isteyebilir, kısacık uzaklaşmasına bile karşı çıkabilir ve annesinin yanında olduğunu, kendisini sevdiğini tekrar tekrar duymaya ihtiyaç duyabilir. Davranışları, yakınındaki kişinin geri döneceğinden artık emin değilmiş gibi görünebilir. Bu olası güvensizliği anlamak, yetişkinlerin yalnızca talepleri değil, bunların arkasındaki ihtiyacı da görmesini sağlar.

Korku ve yorgunluk birbirini nasıl artırabilir?

Yeniden ayrı kalmaktan korkan çocuk neredeyse kesintisiz ilgi isteyebilir ve her bekleyişe şiddetli tepki verebilir. Anne baba onu sevip anlamasına rağmen zamanla yorulabilir, bıkkınlık ve öfke duyabilir. Çocuk bu öfkeyi reddedilmek olarak algılarsa anne babasının sevgisinden emin olma ihtiyacı daha da artabilir. Böylece yakınlık arayışının gerginliği artırdığı, gerginliğin de daha çok yakınlık arayışına yol açtığı bir döngü oluşabilir. Bir ilişkide güçlü bağlar bulunurken aynı zamanda sık çatışma, güvensizlik ve yorgunluk da yaşanabilir. Bu örüntüyü fark etmek, çocuğun her isteğini hemen karşılamak demek değildir. Talepleri yalnızca söz dinlememe olarak yorumlamamaya ve anne babanın kendi destek ihtiyacını da görmesine yardımcı olur. Korkuyu anlamak, konulan sınır aynı kalsa bile anne babanın çocuğa verdiği karşılığı değiştirebilir.

Ayrılık ne zaman daha büyük duygusal risk taşır?

Tekrarlayan, uzun süren veya özellikle olumsuz koşullarda yaşanan ayrılıklar, daha ciddi güçlüklerin riskini artırabilir. Çocuğun önceden gergin ya da güvensiz ilişkiler yaşamış olması, daha hassas tepki vermesi veya ayrılığa hastalık, savaş ve başka ağır stres koşullarının eşlik etmesi özellikle önemlidir. Bu deneyimler travmatik olabilir; güven duygusunu, kendini emniyette hissetmeyi ve yeni ilişkileri kabul etmeyi etkileyebilir. Çocuk yeniden hayal kırıklığına uğrayacağını bekleyerek daha temkinli olabilir; en ağır koşullarda ciddi duygusal ve ruhsal güçlükler gelişebilir. Anne babayla hiçbir temas kurulmadan geçen aylar özel dikkat gerektirir. Yaklaşık beş ay boyunca hiç temas olmadan ayrı kalmak, çocuğun yaşantısında ve davranışlarında daha uzun süren değişikliklerle ilişkili olabilir. Ancak bu, sonuçların öngörülebileceği ve herkes için geçerli bir eşik değildir. Ayları saymak; çocuğa diğer kişilerin verdiği bakımın niteliğini, önceki ilişkiyi, çocuğun özelliklerini ve yeniden nasıl temas kurulduğunu değerlendirmenin yerini tutmaz.

Yıllar sonra yeniden yakınlaşmak

Anne babasının yokluğunda başka biri çocuğa iyi bakmış olsa bile, uzun ayrılık ilişkiyi zorlaştırabilir. Örneğin çalışmak için yurt dışına giden ve yıllarca çocuklarından ayrı yaşayan anne babaların ailelerinde bu yaşanabilir. Yeniden bir araya gelmek maddi koşulları önemli ölçüde iyileştirebilir, ama eski yakınlığı kendiliğinden geri getirmez. Duygusal mesafe, anlaşmazlıklar ve günlük yaşamda yakınlaşma güçlükleri sürebilir. Küçük çocuk, gidişin arkasındaki bütün ekonomik ve ailevi nedenleri henüz anlayamaz. Yokluğu kendisiyle ilgili yorumlayabilir; yeterince önemli olsaydı veya yeterince sevilseydi anne babasının kalacağını düşünebilir. Bu algı onların gerçek duygularını yansıtmak zorunda değildir, fakat çocuk için çok acı verici olabilir. Bu nedenle dönüşten sonra birlikte yaşamak bazen sabır, zaman ve güvenin adım adım yeniden kurulmasını gerektirir. Maddi koşulların düzelmesinin duygusal uzaklığı hemen gidermesi beklenmemelidir.

Ayrılığı planlarken bakımın sürekliliğini korumak

Planlı bir ayrılıktan önce çocuğun yaşını, önceki tepkilerini ve bakımını kimin üstleneceğini düşünmek yararlıdır. Seçenek olduğunda, yaşamın ilk dönemlerinde gereksiz uzun ayrılıklardan kaçınmak uygun olur. Bebek veya küçük çocuk, özellikle üç yaşından önce, hem annesinden hem babasından ayrı kalmak zorundaysa bu süreyi olanaklar ölçüsünde kısa tutmak, tanıdığı bir ortamda ve önceden bildiği bir kişiyle kalmasını sağlamak tercih edilir. Bu kişinin sakinliği, sabrı, duygusal istikrarı ve çocuğun ihtiyaçlarına karşılık verebilmesi önemlidir. Bakımın sürekliliği, tekrarlanan buluşmalarla o kişiye karşı da güven ve yakınlık gelişmesine olanak sağlar. Bakım verenlerin sık değişmesi uyumu zorlaştırabilir; çünkü çocuk her seferinde yeni kişinin nasıl tepki verdiğini yeniden öğrenmek zorunda kalır. Bu öneriler, ailenin her zorunlu ayrılığı önlemesi gerektiği anlamına gelmez. Amaç, mevcut koşullarda çocuğa yardımcı olan tanıdık ortamı, güvenilir bakımı ve ilişkileri mümkün olduğunca korumaktır.

Hastanede yatarken yakınlığı sürdürmek

Çocuk hastanede kalıyorsa anne babanın yanında bulunabilmesi ve düzenli ziyaretler, ayrılığın yarattığı stresi hafifletebilir. Günün bir bölümünü birlikte geçirmek veya koşulların elverdiği ölçüde doğrudan temas kurmak da değerlidir. Ziyaretten sonra ayrılmak yoğun ağlama ve protestoya yol açabilir; anne babanın buna tanık olması özellikle zordur. Ancak bu tepki, buluşmanın zararlı olduğunu veya sonraki ziyaretlerden vazgeçilmesi gerektiğini tek başına göstermez. Çocuk, anne babasının kalmasını istediği için duyduğu üzüntüyü ağlayarak anlatıyor olabilir. Yetişkinin sakin kalması, bu üzüntüyü kabul etmesi ve görüşmeleri sürdürmesi, ayrılığın ilişkinin kesilmesine dönüşmesini önlemeye yardımcı olur. Yanında kalma ve ziyaret düzeni, ailenin olanaklarına ve hastane kurallarına göre ayarlanmalıdır. Çocuk ziyaretin ardından ağlıyor diye teması kesmenin daha iyi olacağını düşünmek yerine, kurulabilen yakınlığı korumaya çalışmak önemlidir.

Kreşe veya anaokuluna hazırlanmak

Kreşe veya anaokuluna başlamak, anne babanın yanında olmamasından daha fazla değişiklik getirir. Çocuk yeni bir ortamı, yetişkinleri, yaşıtlarını, kuralları ve farklı bir günlük düzeni tanır. Aşamalı hazırlık, bu yeni yaşamın bütünüyle yabancı gelmesini önleyebilir. İlk günden önce kurumun olanakları doğrultusunda çocuğunuzla birlikte ziyaret edebilir, oyun bahçesine gidebilir veya nerede kalacağını gösterebilirsiniz. Onu nelerin beklediğini gerçekçi biçimde anlatmak, her anın eğlenceli olacağını vaat etmemek yararlıdır. Anne babanın işe gitmesine benzer biçimde gündüzleri oraya gideceği, oyun oynayacağı, çocuklarla tanışacağı ve zamanla arkadaş edineceği açıklanabilir. Böylece çocuk yeni olan her şeyi hemen sevmek zorunda hissetmeden, değişiklik hakkında temel bir fikir edinir.

Sakin ve net bir vedalaşma

Ayrılırken çocukla vedalaşmak, geri dönüleceğini açıkça söylemek ve ardından uzun süre kararsız kalmadan, vedayı dramatikleştirmeden gitmek önemlidir. Ayrılığı uzatmak, özellikle zaten kaygılı olan ve anne babasının yüz ifadesindeki ya da kararındaki her değişikliği izleyen çocuğun gerginliğini artırabilir. Ancak net olmak soğuk davranmak veya artık üzülmemesini istemek değildir. Anne baba çocuğun zorlandığını kabul edip sıcaklığını korurken vedayı da tamamlayabilir. Amaç ağlamanın boşuna olduğunu kanıtlamak değil, çocuğun öngörülebilir bir akışı tanımasını sağlamaktır: Vedalaşılır, güvenilir başka bir yetişkinle zaman geçirilir ve anne baba geri gelir. Böylece her ayrılık belirsiz bir pazarlığa dönüşmeden çocuğun duyguları gözetilmiş olur.

Kalış süresi adım adım uzatılabilir

Ailenin koşulları ve kurumun düzeni elveriyorsa ilk günlerde kalış süresi birkaç saatle sınırlı tutulabilir ve öncelikle oyun saatlerini kapsayabilir. Çocuk ortamı ve insanları daha iyi tanıdıkça öğünler ve gündüz uykusu eklenebilir. Tanımadığı bir yerde uyumak bazı çocuklar için özellikle güçtür; önceden gelişen güven duygusu yardımcı olabilir. Bu, tek mümkün alışma programı veya her ailenin uygulayabileceği bir kural değildir. Aşamalar çocuğa ve kuruma göre düzenlenmelidir. Çocuğun anne babasını öğretmeniyle sıcak bir sohbet içinde görmesi de yararlıdır; bu karşılaşma, yeni kişinin anne babasının güvendiği biri olduğunu hissettirebilir. Ortam tanıdık hale geldikçe, öğretmenlerle ilişki ve yaşıtlarla bağlar güçlendikçe daha uzun kalmak da kolaylaşabilir.

Öğretmenlerle neleri paylaşmalı?

Anne babayla öğretmen arasındaki güven, somut bilgilerin paylaşılmasıyla da gelişir. Çocuğun alışkanlıklarını, beslenme ve uykuya geçiş düzenini, sağlık durumunu ve onu genellikle nelerin sakinleştirdiğini anlatmak yararlıdır. Önceki ayrılık deneyimleri de önemlidir: Nasıl tepki verdiği, neyin yardımcı olduğu ve nelerin özellikle zor geldiği paylaşılabilir. Ruh halini etkileyen aile koşulları, belirgin kıskançlık veya başka duygusal güçlükler, aksi halde anlaşılması zor görünen davranışları öğretmenin anlamasına yardımcı olabilir. Yetişkinler iş birliği yaptığında çocuğun yeni ortamda ihtiyaçlarına uygun karşılık alma olasılığı artar. Öğretmenlere duyulan güvenin ve diğer çocuklarla arkadaşlıkların gelişmesi de daha uzun kalmasını kolaylaştırabilir. İş birliği yalnızca ilk günden önce yapılan tek bir görüşme değildir; anne babayla kurumun, çocuğun değişikliği nasıl yaşadığını birlikte izleme yoludur.

Kreşe başlamak ailedeki değişikliklerle aynı zamana denk gelirse

Evde aynı dönemde yaşananlar, çocuğun kreşe gitmeye verdiği anlamı da etkiler. Aile ilişkileri gerginse kreşe gönderilmeyi yanlışlıkla bir ceza veya anne babasının onunla olmak istemediğinin işareti gibi algılayabilir. Küçük bir kardeşin doğumundan hemen sonra başlamak özellikle hassas olabilir. Büyük çocuk, kıskançlığın yanı sıra anne babasının bebekle yalnız kalmak için kendisini evden gönderdiğini düşünebilir. Bu algı anne babanın niyetini yansıtmasa da fark edilmesi önemlidir. Koşullar uygunsa başlangıcı ertelemek ya da alışma sürecini daha özenli planlamak düşünülebilir. Erteleme mümkün değilse ailede yaşananları anlamak ve öğretmenlerle iş birliği yapmak önemini korur. Her değişiklik mutlaka bir güçlük yaratmaz; fakat aynı anda birden fazla değişiklik yaşamak bazı çocukların daha fazla desteğe ihtiyaç duymasına neden olabilir.

Anne babanın da güven duymak için zamana ihtiyacı olabilir

Ayrılık bazen anne babaya da çok zor gelir. Çocuğun nasıl hissedeceği, birinin onu anlayıp anlamayacağı ve nasıl baş edeceği konusundaki kaygılar, sesine ve davranışlarına yansıyabilir. Çocuk bu gerginliği fark edip kendini daha güvensiz hissedebilir; ancak bu, anne babanın kaygılandığı için kendisini suçlaması gerektiği anlamına gelmez. Kurumu, çocuğa bakacak kişileri ve işleyişi tanımak daha yararlıdır; böylece güven, koşulları gerçekten bilmeye dayanır. Birçok çocuk için kreş, önemli sosyal deneyimlerin ve güzel anıların yaşandığı bir yere dönüşür, ama herkes aynı hızda alışmaz. Anne baba verilen bakıma haklı nedenlerle güven duymaya başladığında, çocuğuna sakin biçimde destek vermesi de kolaylaşabilir. Soru sorması ve bilgiye ihtiyaç duyması, yetersiz bir anne baba olduğunun göstergesi değil, bu sürecin bir parçasıdır.

Ağlama ve kreşe gitmek istememe sürerse

İlk zamanlarda vedalaşırken ağlamak yaygındır; ancak alışma sürecini anlamak için anne baba gittikten sonra neler olduğunu da öğrenmek gerekir. Öğretmenlerle konuşunca çocuğun kısa sürede sakinleştiği, oyuna başladığı ve yaşıtlarına katıldığı anlaşılabilir. Birçok çocukta ortam ve insanlar tanıdık hale geldikçe protesto yavaş yavaş azalır. Ceza veya aşırı sertlik, korkuyu azaltmadan protestoyu susturabilir. Çocuk duygularının artık kabul edilmediğini ya da kreşe gitmekle anne babasının sevgisini kaybettiğini hissedebilir. Sürekli hediye sözü vermek de güçlüğü mutlaka çözmez; talepler artarken korku yerinde kalabilir. Sabır, tutarlılık ve anlayışla birlikte yalnızca vedayı değil, günün tamamını izlemek daha önemlidir. Alışmak bazen yaklaşık bir hafta, bazı çocuklarda ise birkaç ay sürebilir. Çocuğun özellikleri, öğretmenlerle ilişkisi, ailesi ve kreşte kalış düzeni bu süreyi etkiler. Bu aralık, uzun süren sıkıntıyı yalnızca bekleyerek geçiştirmek için bir gerekçe değildir. Çocuk kalmaya bir türlü alışamıyorsa nedenleri ve ek destek ihtiyacı daha dikkatle ele alınmalıdır.

Yakınlıktan güç alan bağımsızlık

Hazırlığa ve özene rağmen bazı çocuklar uzun süre kreşe gitmek istemez. Bu durum bütün aileyi yorabilir ve anne babanın çocuğunu her türlü rahatsızlıktan koruma isteğini artırabilir. Yine de büyümek, değişikliklerle, hayal kırıklıklarıyla ve her zaman kaçınılamayan koşullarla karşılaşmayı içerir. Yetişkinlerin görevi her güçlüğü ortadan kaldırmak değil, çocuğun bunlarla baş etmeyi adım adım öğrenmesine yardımcı olmaktır. Bunun için çocuğu korumakla kendi başına denemesine alan açmak arasında denge gerekir. Çocuk başka bir ortama gittiğinde veya bir sorunu kendisi çözmeye çalıştığında desteğin kaybolmadığını hissetmelidir. Yetişkinlerin yapabileceklerine güvenmesi, duygularını gözetmesi ve gerektiğinde yardıma hazır olması bu adımı kolaylaştırabilir. Yakınlık ile bağımsızlık birbirine rakip ihtiyaçlar olmak zorunda değildir. Güvenilir bir ilişki, çocuğa başka insanlarla tanışmak, keşfetmek ve giderek daha çok şeyi kendi başına yapmak için gereken güveni verebilir.

Ebeveyn Merkezine dön