Si zhvillohet truri i foshnjës suaj
Truri i foshnjës suaj fillon të zhvillohet shumë përpara se të vini re buzëqeshjen e parë, zgjatjen e dorës drejt një lodre apo përpjekjen për të shqiptuar një fjalë. Rritja kërkon ushqim dhe kohë, por zhvillimi nuk mbështetet vetëm tek ato: trashëgimia, pjekuria graduale e sistemit nervor dhe përvojat e përditshme veprojnë së bashku. Gjenet ndihmojnë në formësimin e mundësive të zhvillimit, ndërsa ushqyerja, përkujdesja, marrëdhëniet dhe mundësitë për të mësuar ndikojnë në mënyrën si realizohen këto mundësi. Ky proces nuk përfundon në lindje apo në ditëlindjen e tretë. Ai vazhdon gjatë fëmijërisë dhe moshës së rritur, me dallime individuale që nuk mund të përfshihen në një kalendar të vetëm. Të kuptuarit e asaj që ndodh në tru mund t’i ndihmojë prindërit të vlerësojnë çastet e zakonshme e të përsëritura të afërsisë, pa ndier se duhet t’i mësojnë vazhdimisht diçka fëmijës apo t’i sigurojnë një zhvillim të përsosur.

Përmbajtja e artikullit
Zhvillimi i trurit fillon gjatë shtatzënisë
Sistemi nervor fillon të formohet në fazat e hershme të zhvillimit para lindjes. Krijohen qelizat nervore, të quajtura neurone, të cilat më pas arrijnë në vendet e tyre dhe specializohen gradualisht. Deri në mesin e shtatzënisë është formuar tashmë një numër jashtëzakonisht i madh i tyre. Vlerësimi i përmendur shpesh prej rreth 250 000 qelizash të reja në minutë përshkruan ritmin gjatë fazave të caktuara, jo një ritëm të pandryshueshëm gjatë gjithë shtatzënisë. Ushqyerja është një nga kushtet e rëndësishme për zhvillimin në këtë periudhë. Një rol të veçantë ka acidi folik, një formë e vitaminës B9, i nevojshëm për zhvillimin e hershëm të tubit neural, nga i cili formohen truri dhe palca kurrizore. Ai është i rëndësishëm që para ngjizjes dhe në fillim të shtatzënisë, shpesh përpara se gruaja ta dijë se është shtatzënë. Marrja e pamjaftueshme rrit rrezikun e defekteve të tubit neural, përfshirë spina bifida, ku shtylla kurrizore nuk mbyllet siç duhet. Pasojat mund të jenë të rënda, nga paaftësia e përhershme deri te rrezikimi i jetës. Prandaj kjo çështje nuk duhet shtyrë për muajt e mëvonshëm të shtatzënisë.
Ushqyerja mbetet e rëndësishme edhe pas lindjes
Pas lindjes, truri vazhdon të ketë nevojë për lëndët e duhura ushqyese që të rritet dhe të funksionojë. Ushqyerja cilësore mbështet bazat biologjike të zhvillimit të vëmendjes, të mësuarit, komunikimit dhe të menduarit, përfshirë aftësitë që fëmija përdor për t’u përshtatur me situata të reja dhe për t’u lidhur me të tjerët. Një mungesë e rëndë ose e zgjatur e lëndëve ushqyese mund të vështirësojë zhvillimin njohës, përqendrimin dhe të mësuarit në të ardhmen. Megjithatë, një vakt i vetëm apo një periudhë kur fëmija bëhet përzgjedhës në ushqim nuk lejon të nxirren përfundime për inteligjencën e tij të ardhshme ose rezultatet në shkollë. Ushqyerja ka rëndësi gjatë gjithë jetës, veçanërisht në fëmijërinë e hershme, por vepron së bashku me shëndetin, marrëdhëniet dhe kushtet e tjera të rritjes. E vetme, ajo nuk garanton aftësi të caktuara.
Rritja e trurit nuk është vetëm shtim i neuroneve
Truri i të porsalindurit ka tashmë një organizim fillestar kompleks, por ende nuk është i pjekur. Masa e tij është afërsisht një e katërta e masës së trurit të një të rrituri. Ky fakt nuk duhet ngatërruar me pohimin e paqartë se ai ka arritur tashmë 70 për qind të madhësisë së trurit të të rriturit. Një pjesë e madhe e neuroneve formohet para lindjes, ndërsa krijimi dhe zhvendosja e mëtejshme e qelizave ndryshojnë sipas zonës së trurit dhe fazës së zhvillimit. Rritja pas lindjes nuk do të thotë thjesht se neuronet shumohen kudo. Zhvillohen zgjatimet dhe lidhjet mes tyre, rritet numri i qelizave gliale mbështetëse dhe piqet organizimi i indit nervor. Neuronet punojnë në rrjete: marrin informacion, e përpunojnë dhe u përcjellin sinjale qelizave të tjera. Pikat e lidhjes përmes të cilave komunikojnë quhen sinapse. Formimi, forcimi dhe riorganizimi i tyre janë pjesë të rëndësishme të pjekurisë së trurit.
Trupi qelizor, dendritet dhe aksoni
Strukturën e një neuroni mund ta kuptojmë duke dalluar tri pjesë kryesore. Trupi qelizor e mban qelizën gjallë. Në bërthamën e tij gjendet ADN-ja, dhe aktiviteti i gjeneve mundëson prodhimin e molekulave që i duhen qelizës për të funksionuar. Nga trupi dalin zgjatime të holla. Dendritet marrin kryesisht mesazhe nga neuronet e tjera, ndërsa aksoni e përcjell sinjalin më tej. Roli i tyre nuk përcaktohet vetëm nga madhësia: edhe zgjatimet shumë të holla marrin pjesë në lidhjen e qelizave në rrjete të mëdha funksionale. Komunikimi elektrokimik brenda këtyre rrjeteve i lejon trurit dhe pjesës tjetër të sistemit nervor të bashkërendojnë atë që perceptojmë, ndiejmë dhe bëjmë. Ndërsa neuroni piqet, ndryshojnë degëzimi, kontaktet dhe mënyra si merr pjesë në transmetimin e informacionit.
Si bëhen më të efektshme rrjetet nervore
Gjatë pjekjes së sistemit nervor, zgjatimet e neuroneve degëzohen, krijohen kontakte të reja dhe përmirësohen ato ekzistuese. Rreth shumë aksoneve formohet gradualisht mbështjellësi i mielinës, i cili mundëson përcjelljen më të shpejtë të impulseve nervore. Degëzimi dhe mielinizimi janë procese të ndryshme, por të dyja ndihmojnë komunikimin më të efektshëm ndërmjet pjesëve të sistemit nervor. Kështu truri bëhet më i përgatitur për detyra komplekse, jo vetëm sepse është më i madh, por edhe sepse rrjetet e tij janë më të organizuara. Zonat e ndryshme piqen me ritme të ndryshme, ndaj jo të gjitha aftësitë zhvillohen njëkohësisht. Numri i lidhjeve, më vete, nuk është matës i inteligjencës: rëndësi kanë edhe organizimi, funksioni dhe veprimi i tyre i bashkërenduar.
Përvojat ndihmojnë në formësimin e lidhjeve nervore
Prekja, lëvizja, tingulli dhe përvoja të tjera aktivizojnë sistemin nervor. Të mësuarit lidhet me ndryshime në forcën dhe organizimin e lidhjeve dhe mund të përfshijë edhe krijimin e kontakteve të reja. Kur një përvojë përsëritet, rrugët nervore të përfshira në përpunimin e saj mund të bëhen më të qëndrueshme dhe më të efektshme. Procesi i pjekjes përfshin, pra, si procese biologjike, ashtu edhe përgjigje ndaj asaj që përjeton fëmija. Megjithatë, jo çdo veprimtari e veçantë shfaqet si një sinapsë e re e vëzhgueshme, dhe zhvillimi nuk mund të reduktohet në grumbullimin e sa më shumë stimujve. Përvojat kontribuojnë në ndryshimin e organizimit, strukturës dhe rritjes së trurit, por domethënia e tyre varet nga mosha, kohëzgjatja, marrëdhëniet dhe rrethanat e përgjithshme.
Çfarë mundëson përsëritja
Përmes përsëritjes, fëmija ushtron lëvizjet dhe mënyrat e përpunimit të informacionit. Kjo aftësi përshtatjeje ka rëndësi edhe në rehabilitimin e fëmijëve dhe të rriturve pas dëmtimit të trurit, përfshirë dëmtime nga hemorragjia ose mungesa e oksigjenit. Fizioterapia e drejtuar nga profesionistë mund të përdorë lëvizje dhe stimuj të synuar për të mbështetur riorganizimin e rrjeteve dhe ruajtjen ose kompensimin e pjesshëm të funksioneve. Aktivizimi i përsëritur i rrugëve të caktuara mund të ndihmojë forcimin e tyre, por rikuperimi varet nga lloji dhe shtrirja e dëmtimit, si edhe nga rrethana të tjera. Kjo nuk është një garanci se vetëm përsëritja do të rikthejë çdo aftësi të humbur, as arsye që prindi të ndërmarrë procedura rehabilitimi pa një vlerësim profesional.
Pse disa lidhje dobësohen ose zhduken
Zhvillimi nuk përfshin vetëm shtimin e sinapseve të reja. Disa lidhje dobësohen ose eliminohen përmes një procesi që shpesh quhet krasitje sinaptike. Aktiviteti dhe përvoja ndikojnë se cilat rrjete forcohen, por procesi varet edhe nga pjekuria biologjike. Rrugët që përdoren shpesh mund të bëhen më të qëndrueshme, ndërsa të tjera humbasin rëndësi. Kjo është pjesë normale e organizimit të trurit, jo shenjë se fëmija humbet aftësi sa herë që nuk ushtron një veprimtari për një periudhë. Rrjeti më i organizuar nuk është domosdoshmërisht ai me më shumë kontakte, por ai që mbështet në mënyrë të efektshme funksionet të cilave u shërben.
Vitet e para sjellin ndryshime të mëdha, jo një afat përfundimtar
Në vitet e para të jetës, sinapset formohen me intensitet të lartë. Në disa zona, dendësia e tyre mund të jetë afërsisht dyfishi i asaj në moshën e rritur, por ky nuk është një tregues universal për të gjithë trurin e çdo trevjeçari. Nuk është i saktë as pohimi se korteksi i trurit të një fëmije trevjeçar përmban rreth 100 miliardë neurone: numri i neuroneve dhe numri i lidhjeve sinaptike janë madhësi të ndryshme. Zonat e ndryshme arrijnë dendësinë maksimale të sinapseve në kohë të ndryshme. Nuk ekziston një kufi i përbashkët sipas të cilit krijimi i lidhjeve në të gjithë trurin ngadalësohet pikërisht pas moshës trevjeçare, përfundon deri në dhjetë vjeç dhe më pas vijon vetëm humbja. Formimi dhe eliminimi i lidhjeve mbivendosen në kohë, ndërsa pjekuria vazhdon edhe gjatë adoleshencës. Rëndësia e viteve të hershme nuk do të thotë se mundësitë e mëvonshme për të mësuar janë mbyllur.
Neuroplasticiteti: truri përshtatet me përvojën
Neuroplasticiteti është aftësia e sistemit nervor për të ndryshuar organizimin dhe funksionimin e tij përmes përvojës dhe të mësuarit. Ndryshimet mund të jenë kimike, funksionale dhe strukturore. Një njohuri apo aftësi e re nuk është thjesht diçka që fëmija ua shton aftësive ekzistuese: përvetësimi i saj lidhet edhe me ndryshime në rrjetet që e mbështesin. Marrëdhëniet shoqërore pozitive dhe mundësitë e përshtatshme për të mësuar lejojnë aktivizimin e këtyre rrjeteve. Roli i prindit nuk kufizohet te ushqyerja dhe higjiena, por nuk është as detyrë për të përshpejtuar çdo hap të zhvillimit. Përmes një marrëdhënieje të afërt, veprimtarive të përbashkëta dhe hapësirës për të eksploruar, prindi ofron përvoja nga të cilat fëmija mund të përfitojë me ritmin e vet.
Lidhjet që mbështesin të mësuarit dhe kujtesën
Struktura e neuroneve dhe mënyra si komunikojnë janë të rëndësishme për të mësuarit, të menduarit dhe kujtesën. Hipokampusi është një nga zonat që merr pjesë në këto procese. Në studime të disa gjendjeve të shoqëruara me vështirësi njohëse janë përshkruar ndryshime të dendriteve, përfshirë degëzim më të pakët ose zgjatime më të shkurtra. Këto vëzhgime ndihmojnë të kuptohet lidhja mes strukturës dhe funksionit nervor, por nuk janë një shpjegim universal për çdo vështirësi në të mësuar. Nga sjellja e fëmijës nuk mund të kuptohet si duken dendritet e tij, dhe nga këto gjetje nuk mund të nxirret një pohim i thjeshtë se një veprim i caktuar prindëror e rrit ose e ul inteligjencën.
Trashëgimia dhe marrëdhëniet veprojnë së bashku
Gjenet japin bazën biologjike të zhvillimit, por nuk përcaktojnë paraprakisht çdo hollësi të jetës së ardhshme. Përkujdesja, arsimimi, afërsia emocionale dhe përvojat e përditshme ndihmojnë në formësimin e aftësive që zhvillohen mbi këtë bazë. Mënyra si të rriturit vënë re nevojat e fëmijës, bisedojnë me të dhe e përfshijnë në veprimtari të përbashkëta ka rëndësi për zhvillimin e tij emocional dhe shoqëror. Kjo marrëdhënie nuk lidhet vetëm me nënën: babai, pjesëtarë të tjerë të familjes dhe personat që kujdesen rregullisht për fëmijën mund të jenë gjithashtu figura të rëndësishme. Një edukator që e njeh mirë fëmijën dhe u përgjigjet me vëmendje nevojave të tij mund të lërë një gjurmë pozitive afatgjatë, përfshirë kujtime që mbeten edhe në moshën e rritur. Prandaj dallimet mes njerëzve nuk burojnë vetëm nga tiparet e trashëguara, por edhe nga marrëdhëniet dhe kushtet në të cilat rriten.
Periudhat kritike dhe ato të ndjeshme nuk janë e njëjta gjë
Për disa funksione ekzistojnë periudha zhvillimi kur përvoja të caktuara janë veçanërisht të rëndësishme. Një periudhë kritike është një interval i kufizuar gjatë të cilit mungesa e stimulit të pritshëm mund të lërë pasoja afatgjata. Zhvillimi i shikimit tregon pse ka rëndësi koha e duhur: mungesa e rëndë e stimujve të qartë pamorë në foshnjërinë e hershme, për shembull për shkak të një pengese në shikim, mund të cenojë pjekurinë e rrugëve pamore. Kjo nuk do të thotë se ekziston një kufi i vetëm prej gjashtë muajsh që vlen për të gjitha aspektet e shikimit, as se foshnja duhet ekspozuar më shumë ndaj dritës së fortë. Mesazhi themelor është rëndësia e kushteve të përshtatshme në çastin e duhur të zhvillimit, jo nevoja për t’i shtuar ose forcuar stimujt.
Periudha kur disa aftësi përvetësohen më lehtë
Periudhat e ndjeshme kanë kufij më pak të prerë se periudhat kritike. Në këto faza, sistemi nervor është veçanërisht i hapur ndaj përvojave të caktuara, ndaj disa aftësi mund të përvetësohen më lehtë. Gjuha është një shembull i rëndësishëm: dëgjimi i të folurit dhe pjesëmarrja në komunikim të vërtetë që herët mbështesin zhvillimin e aftësive gjuhësore. Të mësuarit më vonë mund të kërkojë më shumë përpjekje ose të mbështetet në mënyra të tjera përvetësimi, por një periudhë e ndjeshme nuk është një datë pas së cilës nuk mund të mësohet më asgjë. Përparësia zhvillimore e përvojës së hershme dhe mundësia për të përparuar më vonë mund të jenë të dyja të vërteta.
Njohja e gjuhës fillon shumë përpara fjalës së parë
Fjalët e para me kuptim shpesh shfaqen rreth ditëlindjes së parë: te disa fëmijë midis muajit të dhjetë dhe të dymbëdhjetë, te të tjerë më vonë. Ky nuk është një afat i rreptë për çdo fëmijë. Ndjeshmëria ndaj të folurit zhvillohet shumë më herët. Foshnjat, që pas lindjes, reagojnë ndryshe ndaj disa modeleve të të folurit, dhe një pjesë e kësaj njohjeje të hershme lidhet me përvojat e dëgjimit gjatë shtatzënisë. Në ditët e para mund të tregojnë parapëlqim për tipare të njohura të gjuhës. Te foshnjat e ekspozuara ndaj dy gjuhëve vërehet gjithashtu dallimi i hershëm i disa modeleve, megjithëse ato nuk i njohin gjuhët në të njëjtën mënyrë si një i rritur.
Ritmi dhe melodia e të folurit
Për të njohur një gjuhë, të rriturit mbështeten te fjalët e njohura dhe njohuritë e fituara, ndërsa për foshnjën ka rëndësi të veçantë forma tingullore e të folurit. Ritmi, theksi dhe melodia japin informacion që ajo mund ta përpunojë shumë përpara se të kuptojë domethënien e një fjalie. Ndjeshmëria e hershme ndaj këtyre modeleve ndihmon të shpjegohet si fëmija njihet me të folurit para se të flasë vetë dhe si mund të fillojë të dallojë dy gjuhë në mjedisin e tij. Kjo nuk provon se një i porsalindur kupton një bisedë, por tregon se të mësuarit e gjuhës ka nisur tashmë përmes dëgjimit dhe komunikimit të ndërsjellë.
Të mësuarit e hershëm të gjuhës dhe rëndësia e komunikimit
Fëmijët në moshën parashkollore shpesh e përvetësojnë shqiptimin dhe theksin e një gjuhe që dëgjojnë rregullisht më lehtë se të rriturit. Mosha rreth gjashtë vjeç ndonjëherë përdoret si pikë orientimi, por nuk është një kufi i vetëm biologjik që vlen për të gjitha aftësitë gjuhësore. Rëndësi kanë edhe cilësia e ekspozimit, kohëzgjatja dhe mundësitë për ta përdorur gjuhën. Në anën tjetër, rastet e izolimit të rëndë dhe abuzimit, kur fëmijës i është mohuar komunikimi për një kohë të gjatë, lidhen me vështirësi serioze të mëvonshme në të folur dhe në gjuhë. Këta shembuj ekstremë nuk mund të barazohen me ndryshimet e zakonshme të jetës familjare. Ata theksojnë sa të rëndësishëm janë njerëzit e pranishëm dhe shkëmbimi i vërtetë për zhvillimin, por nuk justifikojnë presionin që çdo fëmijë të fillojë herët mësimin formal të një gjuhe të huaj.
Afërsia dhe parashikueshmëria u japin kuptim përvojave
Për zhvillimin nuk ka rëndësi vetëm sasia e stimujve, por edhe rrethanat në të cilat fëmija i përjeton. Ngrohtësia, reagimet mjaftueshëm të parashikueshme dhe kujdesi i besueshëm e ndihmojnë të ndihet më i sigurt ndërsa eksploron. Përmes përvojave të përsëritura, mëson se dikush do t’i vërë re nevojat e tij dhe do t’u përgjigjet. Mungesa e zgjatur e vëmendjes individuale dhe e marrëdhënieve të qëndrueshme mund të ndikojë negativisht në zhvillim. Studimet mbi privimin e rëndë, përfshirë kushte të caktuara të rritjes në institucione, i lidhin këto përvoja me dallime në zhvillimin e strukturave të trurit. Megjithatë, nuk është e drejtë të përshkruhen njësoj të gjithë fëmijët në institucione apo të nxirret përfundimi se lidhjet e tyre nervore janë dëmtuar vetëm nga vendi ku jetojnë. Rëndësi kanë marrëdhëniet reale, cilësia e kujdesit dhe kohëzgjatja e privimit.
Përvoja që mbështesin zhvillimin
Krahasimi i përvojave me ushqimin për trurin mund të ndihmojë në kuptimin e rëndësisë së tyre, por nuk duhet marrë fjalë për fjalë. Afërsia, prekja, lëvizja e sigurt, biseda, eksplorimi dhe të mësuarit lejojnë përdorimin dhe zhvillimin e aftësive të ndryshme. Mungesa e rëndë dhe e zgjatur e këtyre përvojave mund të kufizojë zhvillimin e disa funksioneve. Kjo nuk do të thotë se çdo veprimtari e humbur shkakton zhdukjen e neuroneve apo se prindi duhet ta argëtojë foshnjën vazhdimisht. Një mjedis nxitës përfshin edhe pushimin, respektimin e reagimeve të fëmijës dhe mundësinë për të përjetuar gjëra pa presion. Mundësitë për zhvillim lindin nga cilësia e jetës së përditshme, jo vetëm nga ushtrime të përgatitura posaçërisht.
Si mund të ndikojë stresi i fortë dhe i zgjatur
Stresi nxit reagime fiziologjike, përfshirë ndryshime në hormone dhe në substanca të tjera sinjalizuese. Në rrethana shumë të pafavorshme që zgjasin, sidomos pa mbështetjen e të rriturve, përgjigjja ndaj stresit mund të pengojë zhvillimin dhe organizimin e rrjeteve të trurit. Mekanizmat nuk përbëjnë një zinxhir të thjeshtë ku çdo shqetësim shkatërron sinapse: rëndësi kanë intensiteti, kohëzgjatja, mosha dhe marrëdhëniet mbrojtëse. Frustrimi i zakonshëm dhe i shkurtër nuk është i njëjtë me ekspozimin e gjatë ndaj abuzimit ose neglizhencës. Dallimi mes këtyre përvojave na lejon t’i marrim seriozisht rreziqet pa u krijuar prindërve përshtypjen se çdo lot është shenjë dëmtimi.
Ndarja dhe ndjenja e sigurisë
Foshnja varet nga të rriturit, ndaj ndarja mund të shkaktojë shqetësim të fortë, veçanërisht kur është e papritur, e gjatë ose pa një person të njohur që e ngushëllon. Përjetimi i përsëritur i mungesës së mbrojtjes mund të ndihmojë në formësimin e pritshmërive ndaj njerëzve të tjerë dhe të mënyrave të reagimit emocional. Megjithatë, jo çdo ndarje është traumë. Qëndrimi me një person të besueshëm që njeh nevojat e fëmijës ndryshon nga braktisja dhe mungesa e zgjatur e kujdesit. Është e rëndësishme të kuptohet çfarë po përjeton fëmija, çfarë mbështetjeje ka dhe nëse mund të fitojë gradualisht besim te rrethanat e reja, në vend që të nxirren përfundime vetëm nga largësia fizike prej prindit.
Trauma e hershme dhe shëndeti në të ardhmen
Studimet epidemiologjike i lidhin përvojat e rënda të pafavorshme në fëmijëri me një rrezik më të lartë për vështirësi të mëvonshme psikike, shëndetësore dhe shoqërore. Mes pasojave të studiuara janë depresioni, sëmundja koronare e zemrës, sjellja agresive dhe problemet me alkoolin ose drogat. Një lidhje nuk do të thotë se stresi është shkaku i vetëm, as se çdo fëmijë do t’i ketë këto pasoja. Autizmi nuk duhet paraqitur si pasojë e mungesës së dashurisë prindërore apo e ndarjes së hershme. Humbja e një prindi dhe trauma të tjera të rënda mund të ndryshojnë mënyrën si fëmija reagon ndaj rrezikut: ai mund të mbetet shumë vigjilent dhe i shqetësuar edhe kur kërcënimi i menjëhershëm ka kaluar. Rrjetet që marrin pjesë në njohjen e kërcënimeve dhe në përgjigjen ndaj stresit mund të ruajnë një reaktivitet të shtuar, por kjo nuk provon një fat të pandryshueshëm. Marrëdhëniet e sigurta dhe mbështetja e përshtatshme vazhdojnë të jenë të rëndësishme.
Lidhja e sigurt emocionale mund ta zbusë stresin
Lidhja e sigurt emocionale krijohet përmes përvojave të përsëritura në të cilat fëmija mund të mbështetet te vëmendja, ngushëllimi dhe ndihma e përshtatshme e një të rrituri. Në marrëdhënien e hershme mes nënës dhe foshnjës, ngrohtësia dhe përshtatja e ndërsjellë janë të rëndësishme, por një afërsi e tillë mund të zhvillohet edhe me persona të tjerë që kujdesen vazhdimisht për të. Kur fëmija shqetësohet, prania e një personi të besueshëm mund ta zbusë përgjigjen e tij ndaj stresit dhe ta ndihmojë të ndihet sërish i sigurt. Kjo nuk kërkon njohjen e përsosur të çdo sinjali. Bëhet fjalë për një marrëdhënie mjaftueshëm të qëndrueshme, në të cilën nevojat vihen re, keqkuptimet marrin përgjigje dhe afërsia rivendoset.
Kur edhe të rriturit kanë nevojë për mbështetje
Abuzimi, neglizhenca dhe kujdesi vazhdimisht i paparashikueshëm mund të lidhen me ndryshime në rregullimin e stresit, përfshirë sekretimin e kortizolit, një hormon i gjëndrave mbiveshkore. Nuk ekziston një model i vetëm i kortizolit te të gjithë fëmijët. Depresioni i nënës ose i një personi tjetër që kujdeset për fëmijën mund ta vështirësojë praninë dhe përkujdesjen e përditshme, por nuk është provë e mungesës së dashurisë dhe as shkak i sigurt i vështirësive të mëvonshme. Prandaj mbështetja duhet të përfshijë edhe të rriturin. Përvojat e hershme të pafavorshme mund të lidhen me ndjenjën e të qenit i pakuptuar, vështirësitë në sjellje, rebelimin ose varësinë; prej tyre nuk duhet parashikuar kriminalitet apo mospërshtatje shoqërore për një fëmijë të caktuar. Nëse një program psikosocial nuk arrin rezultatin e pritur, kjo në vetvete nuk provon se ndryshimet e hershme janë të pakthyeshme. Arsyet mund të jenë komplekse, dhe mbështetja ndonjëherë kërkon më shumë kohë e përshtatje me nevojat reale.
Prania e prindërve në jetën e përditshme
Puna, detyrimet ekonomike dhe ritmi i shpejtë i jetës mund ta kufizojnë kohën së bashku. Disa fëmijë fillojnë çerdhen rreth muajit të gjashtë, ndërsa për të tjerë kujdesen familjarët ose dadot gjatë një pjese të ditës. Këto rrethana nuk tregojnë, më vete, si është jeta e tyre emocionale. Pamja e prindërve që e puthin foshnjën për t’i uruar natën e mirë, ndërsa e mban dadoja, nuk lejon të nxirret përfundimi se fëmija ndihet i braktisur ose se zhvillimi i tij është në rrezik. Është më e dobishme të shihet nëse ka vazhdimësi të kujdesit, njerëz të njohur që u përgjigjen nevojave të tij dhe komunikim të vërtetë të mjaftueshëm. Rëndësi kanë si prania, ashtu edhe cilësia e kohës së përbashkët, jo vetëm numri i orëve. Kujdesi i qëndrueshëm dhe i vëmendshëm mund të ofrohet në rrethana të ndryshme familjare dhe organizimi. Theksi mbetet te marrëdhënia, pa gjykuar prindërit që punojnë.
Stimujt, televizioni dhe zhvillimi i vëmendjes
Më shumë stimulim nuk është automatikisht më mirë. Fëmija ka nevojë për përvoja të përshtatshme për moshën dhe reagimet e veta, jo për një varg të pandërprerë stimujsh të fortë. Në diskutimet për televizionin në fëmijërinë e hershme përmenden shpesh vëmendja dhe ADHD-ja, çrregullimi i deficitit të vëmendjes me hiperaktivitet. Zhvillimi i tij është kompleks dhe përfshin ndikime të rëndësishme trashëgimore, krahas faktorëve të tjerë biologjikë dhe mjedisorë. Zakonet e përdorimit të ekraneve mund të kenë rëndësi për funksionimin e përditshëm, veçanërisht te një fëmijë që tashmë ka vështirësi me vëmendjen, por nuk janë një shpjegim i thjeshtë i lindjes së ADHD-së.
Çfarë tregojnë studimet mbi vëmendjen
Në një studim vëzhgues të vitit 2004, Christakis dhe bashkëpunëtorët e tij e lidhën shikimin e televizionit në moshën një dhe tre vjeç me një shpeshtësi më të lartë të problemeve të vëmendjes në moshën shtatëvjeçare. Kjo gjetje justifikon vëmendjen ndaj zakoneve të hershme mediatike, por nuk provon se televizioni shkakton ADHD. Vështirësitë e matura të vëmendjes nuk janë gjithashtu e njëjta gjë me një diagnozë të vendosur. Në këtë lidhje mund të ndikojnë edhe karakteristika të tjera të fëmijës, të jetës familjare dhe të mjedisit. Prandaj gjetja duhet kuptuar brenda kufijve të metodës së përdorur dhe të rrethanave të përgjithshme, jo si provë se një numër i caktuar orësh do të shkaktojë pashmangshmërisht një çrregullim.
Të mësuarit dhe rekomandimet historike për ekranet
Frederick J. Zimmerman dhe Dimitri A. Christakis nga Universiteti i Uashingtonit studiuan televizionin në moshë të hershme dhe arritjet njohëse të mëvonshme. Puna e tyre e vitit 2005 e lidhte shikimin para moshës trevjeçare me rezultate më të ulëta në disa matje të njohjes së fjalëve, të kuptuarit të leximit dhe kujtesës për shifrat. Nuk është e drejtë të paraqitet si provë se televizioni shkakton një rënie të përgjithshme të aftësive matematikore. Bëhej fjalë për lidhje, dhe gjetjet nuk ishin të njëjta për çdo moshë e çdo matje. Në gusht 1999, Akademia Amerikane e Pediatrisë rekomandoi shmangien e televizionit para moshës dyvjeçare, për shkak të shqetësimeve për zhvillimin e hershëm. Ky është një rekomandim historik, jo një përshkrim i të gjitha udhëzimeve të sotme apo i të gjitha veprimtarive bashkëkohore në ekran. Mesazhi i tij që mbetet i rëndësishëm është se përmbajtja pasive nuk duhet të zërë vendin e marrëdhënieve reale, të folurit dhe lojës. Këshillat konkrete sot duhet të jenë në përputhje me rekomandimet profesionale aktuale dhe moshën e fëmijës.
Dhjetë baza të ndërlidhura për të mbështetur zhvillimin
Truri piqet në jetën e përditshme, ndaj kujdesi për të nuk mund të kufizohet në një ushtrim ose produkt. Dhjetë fushat e mëposhtme përmbledhin mesazhin praktik: të mbështeten shëndeti, siguria, marrëdhëniet dhe mundësitë e fëmijës për të mësuar. Ato nuk janë metoda të veçuara me efekt të garantuar, as një listë që prindi duhet ta përmbushë në mënyrë të përsosur çdo ditë. Ndërthuren dhe mund të përshtaten me moshën, mundësitë e familjes dhe nevojat e fëmijës.
Të rritur që i vënë re dhe i kuptojnë nevojat
Që në ditët e para, fëmija komunikon përmes lëvizjeve, shprehjes së fytyrës, zërit dhe ndryshimeve në sjellje. Një i rritur që e vëzhgon me vëmendje e dallon më lehtë çfarë i duhet dhe përgjigjet në mënyrë të përshtatshme. Roli i nënës është shpesh i rëndësishëm, por ky shkëmbim nuk kufizohet tek ajo. Kushdo që kujdeset rregullisht për fëmijën mund të ndihmojë në ndërtimin e besimit. Është e rëndësishme që kontakti të mos jetë vetëm kryerje e një veprimi përkujdesjeje, por një takim në të cilin merren parasysh reagimet e fëmijës.
Prekja e butë dhe afërsia fizike
Prekja është një nga format e para të komunikimit të drejtpërdrejtë. Mbajtja në krahë, butësia dhe afërsia fizike i lejojnë fëmijës të ndiejë ngrohtësinë dhe praninë e të rriturit. Kjo është edhe një përvojë shqisore në të cilën merr pjesë sistemi nervor. Vlera e prekjes nuk buron nga premtimi për një numër të caktuar lidhjesh të reja në tru, por nga roli i saj në marrëdhënie dhe në rregullim. Shenjat e rehatisë ose parehatisë së fëmijës duhen respektuar, që afërsia t’u përgjigjet nevojave të tij dhe të mos bëhet një stimul i imponuar.
Një përditshmëri mjaftueshëm e qëndrueshme
Reagimet e parashikueshme dhe modelet e njohura e ndihmojnë fëmijën të kuptojë çfarë mund të presë. Kur përjeton se nevojat e tij zakonisht njihen, e zhvillon më lehtë besimin dhe eksploron më lirshëm. Qëndrueshmëria nuk do të thotë se çdo ditë duhet të jetë krejt e njëjtë ose pa të papritura. E rëndësishme është që të rriturit të mbeten mjaftueshëm të besueshëm edhe kur rrethanat ndryshojnë. Kështu siguria emocionale mbështet kureshtjen, pa e kthyer rendin dhe rutinën në një presion shtesë.
Një hapësirë e shëndetshme dhe e sigurt për të eksploruar
Siguria fizike dhe kujdesi për shëndetin janë kushte themelore të zhvillimit. Fëmija ka nevojë për mundësi të fitojë përvoja të përshtatshme për moshën pa ekspozim të panevojshëm ndaj rreziqeve. Hapësirë e sigurt nuk është ajo ku nuk lejohet të provojë asgjë, por ajo ku të rriturit kujdesen për rreziqet duke lënë vend për lëvizje, vëzhgim dhe të mësuar. Kështu mbrojtja dhe pavarësimi gradual mund të ecin së bashku.
Një i rritur që menaxhon reagimet e veta
Fëmija vëzhgon si u përgjigjen vështirësive të rriturit e afërt. Qetësia, vetëbesimi dhe aftësia e prindit për të ndaluar një çast para se të reagojë mund t’i japin një shembull të rregullimit emocional. Kjo nuk do të thotë se prindi nuk duhet të tregojë kurrë trishtim, lodhje ose frustrim. Rëndësi ka si i përballon ato dhe si e rivendos marrëdhënien e sigurt. Edhe pse shpesh theksohet roli i nënës, i njëjti parim vlen për personat e tjerë që marrin pjesë në rritjen dhe edukimin e fëmijës.
Kujdes cilësor në çerdhe dhe në kopsht
Kur fëmija qëndron jashtë familjes, ka nevojë për persona që kanë kohë të mjaftueshme t’i njohin nevojat e tij individuale dhe t’u përgjigjen. Vazhdimësia e marrëdhënieve dhe vëmendja kanë rëndësi edhe për socializimin. Si shembull i një raporti të dëshirueshëm organizimi, përmendet shpesh një i rritur për jo më shumë se tri foshnja ose katër fëmijë të vegjël. Ky është një orientim për të menduar mbi mundësinë e ofrimit të kujdesit, jo një standard ligjor universal për çdo moshë e çdo vend. Raporti numerik duhet shqyrtuar bashkë me rregullat vendore në fuqi, madhësinë e grupit, përgatitjen e stafit dhe cilësinë reale të ndërveprimit.
Biseda në të cilat merr pjesë fëmija
Nuk mjafton që të folurit të dëgjohet thjesht në sfond. Kur të rriturit i drejtohen fëmijës, presin zërin ose gjestin e tij dhe përgjigjen, ai përjeton komunikimin e ndërsjellë. Kështu i lidh gradualisht fjalët me njerëzit, veprimet dhe kuptimet. Pjesëmarrja fillon para të folurit të qartë: shikimi, tregimi me gisht dhe nxjerrja e tingujve janë gjithashtu kontribute në bisedë. Rëndësi ka shkëmbimi ku fëmija ka vendin e vet, jo vetëm sasia e fjalëve që dëgjon.
Loja ka vlerë për përvojat që ofron
Numri i lodrave nuk mat cilësinë e lojës. Fëmija mëson ndërsa eksploron, lëviz, provon, vëzhgon dhe komunikon, qoftë me një lodër komplekse apo me një objekt fare të thjeshtë të përshtatshëm për moshën. Vlera zhvillimore qëndron në veprimtarinë dhe marrëdhënien që ajo mundëson. Prandaj loja nuk ka nevojë të drejtohet gjithmonë drejt një rezultati. Hapësira që fëmija të provojë diçka, ta përsërisë dhe të zbulojë mund të ketë më shumë rëndësi se një objekt tjetër.
Të kënduarit dhe krijimi i ritmit së bashku
Muzika mund të jetë pjesë e një përvoje të këndshme të përbashkët, veçanërisht kur fëmija merr pjesë aktivisht. Të kënduarit, përsëritja e ritmit dhe krijimi i thjeshtë i muzikës së bashku përfshijnë dëgjimin, lëvizjen dhe komunikimin. Nuk është e nevojshme të premtohet se një melodi e caktuar e rrit inteligjencën. Më e rëndësishme është ajo që ndodh mes fëmijës dhe të rriturit: vëmendja, shkëmbimi dhe mundësia për t’i eksploruar tingujt sipas interesit të fëmijës.
Leximi dhe rikthimi te tregimet e preferuara
Leximi së bashku lidh gjuhën, vëmendjen dhe afërsinë. Fëmija mund të marrë pjesë duke treguar një figurë, duke bërë një pyetje, duke plotësuar një pjesë të njohur ose thjesht duke reaguar ndaj zërit. Kërkesa për të njëjtin libër shumë herë nuk e pengon të mësuarit. Përmes përsëritjes, ai familjarizohet me fjalët dhe rrjedhën e tregimit, parashikon çfarë vjen më pas dhe mund të mbajë mend pjesët e preferuara. Vlera nuk qëndron vetëm në përmbajtjen e librit, por edhe në marrëdhënien dhe bisedën që zhvillohen rreth tij.
Zhvillimi i trurit është pjesë e jetës së përditshme
Nga formimi i qelizave para lindjes deri te zhvillimi i gjuhës, kujtesës dhe pavarësisë, truri kalon një proces të gjatë pjekurie. Gjenet dhe përvoja nuk mund të reduktohen në dy ndikime të ndara: ato veprojnë së bashku, përgjatë rrugëve të ndryshme të zhvillimit. Ushqyerja, prekja, siguria, biseda, loja, muzika dhe leximi ofrojnë forma të ndryshme mbështetjeje, ndërsa përvojat e rënda e të zgjatura të pafavorshme mund të krijojnë rreziqe. Asnjë veprim nuk garanton një rezultat, dhe vështirësitë e hershme nuk përcaktojnë të gjithë të ardhmen. Kujdesi prindëror ka vlerë përtej plotësimit të nevojave fizike, sepse i jep fëmijës një marrëdhënie ku mund të eksplorojë dhe të kërkojë ndihmë. Qëllimi nuk është të prodhohen sa më shumë stimuj apo të arrihen hapa zhvillimi para fëmijëve të tjerë, por të mundësohet një jetë mjaftueshëm e besueshme, e ngrohtë dhe nxitëse, në të cilën aftësitë mund të zhvillohen gradualisht.


